انجام پایان نامه

درخواست همکاری انجام پایان نامه  بانک مقالات رایگان انجام پایان نامه

سفارش پایان نامه

|

انجام پایان نامه ارشد

نوشته شده توسط moshaveranetehran.net   
دسته: انجام پایان نامه | مقالات
نمایش از سه شنبه, 22 تیر 1395 07:13
بازدید: 141

1-4 روند شکل گیری شهر زاهدان

1-1-4 تحولات جهانی و اهمیت یافتن منطقه به لحاظ ژئوپولتیک به عنوان یک عامل برونزا

1-1-1-4- منطقه بلوچستان و سرحد

لرد کرزن در ایران و قضیه ایران می گوید: در نظر بسیاری از مردم، نام ترکستان، افغانستان، منطقه ماوراءقفقاز وایران فقط نشانه هایی از نقاط دور دست ویادآور عجایب روزگار وهزاران داستان عشقی است.ولی به نظر من آنها مهره های شطرنج فرمانروایی برجهان اند (کرزن ؛1373،ص21).

این عبارت ،اهمیت فراوان این سرزمینها را برای آینده امپراتوری استعماری انگلستان نشان می دهد .مهمترین مستعمره آسیایی بریتانیا ،هندوستان ،رمزوراز ثروت وشکوهمندی این کشور به حساب می آمد وبسیاری ازسیاستهای آسیایی این امپراتوری بر حفظ این سرزمین بود .از آنجائیکه سرزمین بلوچستان نیز توسط انگلستان تصرف شده بود این کشور تمایل داشت کلیه قبایل وعشایر بلوچ از خان کلات که در انقیاد بریتانیا بود تبعیت کنند (کرزن؛ص304)

سایر مناطقی که برای حفظ منافع انگلستان در هندوستان اهمیت می یافت سیستان وافغانستان بود .با توجه به سیاستهایی که این کشور در شرق ایران دنبال می کرد هدف خودرا بر ایجاد سیستان واحدی تحت سیطره افغانستان دنبال می کرد که با هوشیاری میرزا معصوم خان* به ناچار بخشی از سیستان را به ایران واگذارکردند.(مجتهدزاده؛1378،ص345).همین امر سبب می شد تا پروژه راه آهن هندوستان به سوی مرزهای ایران وداخل خاک افغانستان دنبال شود .در خصوص اهمیت استراتژیکی این خط کرزن معتقد است که می تواند هند رابه بازارهای خراسان نزدیک نمود وانگلستان را قادر خواهد ساخت تا امنیت خویش را در مقابل روسیه حفظ نماید (کرزن؛ص323-321).

این در حالی است که قبل از1890تا1916(1269تا1295)یعنی بین سالهایی که سایکس ودایر در منطقه بلوچستان بوده اند سرحد ومنطقه دزداب در انزوای کامل سیاسی،جغرافیایی وبالطبع انزوای تمدنی کامل بسر می برد .تنها در بخشهایی از لادیز وخاش آثار تمدنی بدست آمده است ونصرت آباد تنها با حضور نیروهای انگلیسی اهمیت پیدا کرد .اما حوادثی که در سالهای مزبور به وقوع پیوست موجبات اهمیت یافتن ژئوپولیتیکی سرزمین سرحد گردید .سایکس می نویسد: «سرحد تا چند سال قبل سرزمین دزدان وراهزنان بوده ودر این ایام نیز در این قسمت اصلاحاتی به عمل نیامده است »اواز مطامع انگلستان نیز در این منطقه سخن می گوید که نشان دهنده اهمیت پیدا کردن این سرزمین می باشد (سایکس ؛1363،ص127-126وص145-143).

این وضع،از منابع تاریخ ایران عصر قاجار نیز کاملا"دریافت می شود .دولت قاجار حکومت مکران یا بلوچستان را به حکام کرمان واگذارکرد وآنان نیز در صدد سرکوب قبایل وعشایر متمرد برمی آمدند.مرکز بلوچستان در این دوران در بمپور بود که بواسطه برخورداری از آب وزمین کشاورزی جمعیت بیشتری را در خود جای داده بود ودارای استحکامات دفاعی قابل توجهی بود(فرمانفرما؛1360،ص31-28).اندکی بعد این مرکزیت به فهرج که از آب بیشتری بهره مند بود وبرای ایجاد استحکامات دفاعی تپه های سنگ وسنگلاخ داشت منتقل شد وبه عنوان مرکز بلوچستان مورد توجه قرار می گیرد وبه ایرانشهر تبدیل می گردد (فرمانفرما؛ص36).

اقدامات دولت مرکزی در توجه به ایرانشهر وبمپور به دلیل حاصلخیزی خاک ،آب کافی وجمعیت متمرکز ،کاملا"توجیه پذیر بود عامل دیگر توجه به این منطقه ایجاد مرکزیتی در مقابل کلات بود که سران آن تسلیم انگلستان شده وآن را به بلوچستان انگلیس تبدیل کرده بودند .دولتمردان ایران چنین می پنداشتند که برای مقابله با نفوذ خوانین کلات وانگلیسی ها تقویت مرکزیتی در منطقه بمپور-ایرانشهر کاملا"منطقی به نظر می رسد زیرا زمینهای آن استعداد کشاورزی ودامداری واستقرار جمعیت زیادی از بلوچها را داشت (وحیدنیا؛1364،ص50-49).اما آنچه به تقویت نفوذ خان کلات در بخشهایی از بلوچستان ایران منجرمی شد اوضاع نابسامان حکومت مرکزی بود که در چند جمله علاءالملک خلاصه می شود:« بعداز رحلت شاه شهید وتغییر حکومتها بطوری که باید به حال بلوچستان کسی نپرداخته بود .خوانین وسکنه چنین تصور واعتقاد کرده بودند که دولت از بلوچستان صرف نظر کرده بعضی بنای خود سری گذاشته بعضی حمایت انگلیسیها را می جستند.انگلیسیها ...قریب هفتاد هزار تومان ادعا از تبعه ایران می کردند که یا نقد از دولت می خواستند یا از بلوچها ...(وحید نیا ؛ص82-81).

این فشارها مانع از اعمال حاکمیت دولت مرکزی بر بخشهایی از این سرزمین می شد وخان کلات تمایل به بهره برداری از ضعف حاکمیت مرکزی داشت وبه خوانین بلوچ پیام تبعیت از خویش یعنی حکومت انگلستان را می داد (فرمانفرما؛ص37-36).

در ایامی که دولت مرکزی سرگرم سرکوب خوانین وروسای عشایر بلوچ وتصرف شهرهای بلوچستان غربی بود (سالار بهزادی ؛1372،ص126.126)،انگلستان در صد برخورد با مهاجمان سرحد برآمده ومتعایب آن نقشه ژئوپولیتیک منطقه را به گونه دیگری رقم می زد .ژنرال رجینالد دایرمأموریت یافت تا با سرکوب قبایل وطوایف سرحد راه نفوذ آلمانها به سوی هند را مسدود نماید .به اعتقاد اوآلمانها که هم پیمان ترکیه مسلمان بودند از نفوذ قابل توجهی در میان بلوچها برخوردارند و بنابراین قادر خواهند بود منافع بریتانیا در هند را با خطر مواجه سازند. لذا این افسر انگلیسی درصدد برآمد تا با بزرگنمایی قدرت انگلستان در منطقه راه سرکوب و انقیاد قبایل بلوچ سرحد را که در واقع به عناصر ضد انگلیسی- درست برخلاف بلوچهای کلات*- تبدیل شده بودند هموار سازد، او از سه راه نفوذ آلمانها در هند سخن میگوید. راهی از شمال، راهی از جنوب و از همه آسانتر راهی که از شرق ایران می گذشت و از طریق افغانستان به هند می رسید(دایر؛1378، ص 17- 16).

از اینجاست که اهمیت این منطقه در بحبوحه جنگ جهانی اول نسبت به همه ادوار پیشین تاریخ خود دو چندان می شود.

دایر می نویسد« از آنجا که طوایف سرحد همیشه به دنبال منافع خود بودند و دروغ آلمانی ها مبنی براسلام آوردن آنها را باور کرده بودند، فریب خوردند و به آنان کمک کردند. از این طریق ،نه تنها به آلمانی ها اجازه می دادند تا از قلمرو آنها عبور کنند بلکه خطوط ارتباطی میان ایستگاههای کوچک مرزی انگلستان را به مخاطره می افکندند» (دایر؛ص 17).

این ایستگاههای کوچک مورد ادعای دایر مرکب از سربازان هندی و نیروهای محلی تحت فرماندهی افسران انگلیسی بود که در فاصله رباط، نصرت آباد و بیرجند زنجیروار به یکدیگر پیوسته بودند و از این خطوط ارتباطی بیرجند را به نوشکی متصل می کرد(دایر؛ ص 38).

در این محدوده جغرافیایی که محل وقوع عملیات ژنرال دایر بود هیچ نقطه شهری مهمی قرار نداشت. تنها قبایل بیابانگردی در نقاط کوهستانی و دره ها و کوهپایه های این منطقه متعلق به یار محمدزایی ها، گمشادزایی ها و ریگی ها بود که به صورت قبایلی و پراکنده زندگی می کردند. مسلما" در شرایطی که آنان قرار داشتند امکان ایجاد تاسیسات دفاعی وجود نداشت و در نتیجه به راحتی سرکوب می شدند. ژنرال دایر با استفاده از اختلافات این قبایل با یکدیگر و با بلوف های سیاسی و نظامی موفق شد آنانرا سرکوب نماید.

خاش تنها مرکزی بود که دارای استحکامات دفاعی بود اما به سرعت در مقابل انگلیسی ها سقوط کرد( احمدی؛ 1378، ص 51- 45).

 سرحد اکنون به یک منطقه استراتژیک بسیار مهم در مناسبات بین المللی تبدیل شده بود. راه آهن هند تانوشکی کشیده شده بود. راههای ایران و افغانستان به هند در کنترل کامل انگلستان قرار داشت و آلمانها نیز موفق به نفوذ در این مناطق نشده بودند. این برتری بریتانیا تا پایان جنگ اول ادامه داشت و با توجه به اهمیت سرحد و برای حفظ منافع انگلستان و هند بریتانیای کبیر در فردای جنگ جهانی اول باید راه کارهایی در نظر گرفته می شد. این منطقه در «بازی بزرگ آسیا» (رقابت بین انگلستان و روسیه در آسیا) دستخوش ناملایمات زیادی گردید و همواره شورشهای محلی با دخالتهای بیگانه آنرا در نا آرامی نگه می داشت(احمدی ؛ ص 116). و به قول لمبتون« گرچه سیستان ، بلوچستان و مکران اسما" در کنترل ایران بود، دولت تا نیمه دوم قرن19 مستقیما" آن جا را اداره نمی کرد(احمدی؛ ص 200). اما در پایان سده 19 و آغاز قرن بیستم دیگر اداره دولت ایران براین سرزمینها مطرح نبود بلکه مسئله اصلی رقابت بین انگلستان، روسیه و آلمان در منطقه اهمیت یافته بود. در مناسبات جدید تداوم راه آهن کویته- نوشکی به سمت ایران و افغانستان مطرح بود و به جای توجه به بلوچستان مرکزی و جنوبی،بلوچستان شمالی(سرحد) موقعیت استراتژیکی پیدا کرده بود. کویته خود یک مرکز نظامی انگلیسی بود که در سال 1879 پی ریزی کرده بودند و در همان سال در امتداد راه آهن قرار گرفته بود(ناصح؛ 1345 ص 27).

2-1-1-4- منطقه دزداب

سال 1916 که ژنرال دایر عملیات خود علیه مهاجمان سرحد را انجام داد جزیک مورد نامی از دزداب برده نمی شود .او در ادامه عملیات خود می نویسد:

اولین مرحله راه پیمایی ما در خروج از گلوگان بالا رفتن از یک سربالایی تند بود و سپس در سرازیری تند و ثابتی براهمان ادامه دادیم. اما شب هنگام، در کنار یک نهر آب، زمین مناسبی برای چادر زدن پیدا کردیم. در اینجا نیز زمین با انبوهی از گلهای زیبا پوشیده شده بود. روز بعد ما به دشت دزداب فرود آمدیم و فقط حدود پنج مایل راه رفته بودیم که تپه ای با شکل و شمایل خارق العاده در برابرمان ظاهر شد.(دایر؛ ص 89- 88)

چنین به نظر می رسد که دزداب برای ارتش انگلیس هیچ ارزش استراتژیکی نداشته است و مورد توجه آنان قرار نگرفته بنابراین از آنجا گذشته و به راه خود ادامه داده اند بدون اینکه برای آن موقعیت خاص ژئوپولیتیکی در نظر بگیرند. در عوض دایر از موقعیت بهتر لادیز در منطقه سرحد سخن به میان می آورد. به باور او اگر آبی که از کوههای تفتان می آید مهار گردد می تواند موجب آبادانی این دشت وسیع گردد. به همین لحاظ می تواند برای ایجاد نقطه شهری بیشتر از دزداب مورد توجه قرار گیرد. اما چرا چنین چیزی اتفاق نیفتاد؟ با توجه به اینکه اردوی انگلستان در لادیز و میرجاوه مستقر شده بود در نتیجه اولین نقطه ای که راه آهن کویته به آن می رسید میرجاوه بود و در حالیکه انگلستان بر منطقه مسلط بود چرا میرجاوه نتوانست موقعیتی که دزداب به دست آورده بود از آن خود کند؟ شرایط لازم را در سیاست کدام یک از دولتهای ایران یا انگلستان برای رشد نقطه شهری مهم در سرحد باید دید؟ همچنین آیا راه آهن و گمرک که پیامد ایستگاه پایانی راه آهن بود سبب رشد شهری دزداب شد یا عوامل دیگری نقش اساسی را پیدا کردند؟ اولین گمرک ایران در ملک سیاه کوه تشکیل شده بود که در مسیر جاده مرزی ایران و پاکستان قرار داشت و نزدیکترین شهر بدان شهر خاش بود که از شرایط مناسب آب و هوایی برخوردار بود.

معهذا توجه به سوی آن جلب نگشت. دزداب نیز در این زمان چشمه آبی بود که در اطراف آن جنگل گزی قرار داشت و قرارگاه راهزنان و یاغیان به حساب می آمد. از 1916 که عملیات ژنرال دایر علیه سران  بلوچ سرحد آغاز شد تا سال 1930 که عملیات جنگی قشون دولت مرکزی ایران به رهبری امیر لشکر امان الله جهانبانی صورت گرفت دزداب دچار تحولات بزرگی شد.

 

2-1-4-تغییر قدرت از قاجار به پهلوی و استراتژی ایجاد شهر زاهدان

برخلاف آنچه تصور می رود که زاهدان زاده راه آهن است باید اذغان داشت که زاهدان زاده استراتژی نظامی رضا شاه در عملیات جنگی 1307 هجری شمسی است که از آن به عنوان مرکز عملیات نظامی علیه قبایل بلوچ استفاده شد(غراب؛ 1364 ،ص 79) عملیات ساخت راه آهن نیز تا پایان جنگ اول به انجام نرسیده بود و در فاصله 1918/ 1297 تا 1923/ 1302 با اتمام پروژه راه آهن نوشکی-  میرجاوه – دزداب و همزمان با انتقال گمرک از ملک سیاه کوه به دزداب زمینه های تجارت و بازرگانی بین ایران و هند برقرار گردید و طی همین ایام ساخلوهای نظامی برای منطقه ساخته شد که پس از استقرار حاکمیت رضا شاه در 1920/ 1299 مورد بهره برداری قرار گرفت.(برای اطلاع بیشتر ر.ک. به : احتسابیان؛ 1313، ص 29-28)

بنا به اظهارات جهانبانی در دزداب علاوه بر ساخلوهای نظامی،فرودگاهی جهت عملیات نظامی( جهانبانی؛ 1307، ص 44) و بیمارستان نظامی جهت مداوای مجروحین تاسیس شده بود( جهانبانی؛ ص 58) از اینرو با احداث و گسترش تاسیسات نظامی راه خدمات رسانی برای افراد غیر نظامی آماده شد. ایجاد راههای ارتباطی میرجاوه- زاهدان و شوسف- زاهدان، زمینه های آبادانی و خدمات رسانی بیشتری را فراهم نمود. جاده زاهدان- تربت حیدریه در 1917 توسط انگلیسیها طراحی شده بود(رزم آرا؛ 1320، ص 115) و جاده زاهدان خاش نیز توسط انگلیس ایجاد شده بود عملیات راه آهن در ایران نیز به واسطه ملاحظات نظامی ایران در مکران متوقف شده بود(رزم آرا؛ ص 119-117) بنابراین نمی توان گفت که نهایت امتداد راه آهن زاهدان بوده بلکه رخدادهای نظامی پس از جنگ اول به توقف آن منجر شده است.

اکنون دزداب که روزی جایگاه چند خانواده پلاس نشین بلوچ بوده است(عسگری؛ بی تا، ص 38) از چنان موقعیت استراتژیکی مهمی برخوردار شده که رضا شاه شخصا" در سال1309/1932 از آن دیدار کرده و نام زاهدان را برای آن برمی گزیند(سلطانی ؛1377، ص75) و دستور آبادانی آنرا صادر می نماید. و دیگر مردمی که چادرهایی برای سکونت خویش برافراشته بودند اقدام به ساختن خانه های گلی و آجری می کنند و مطمئن هستند که راه آهن، گمرک و زندگی در شهر تداوم خواهد داشت.

2-4- سیاستهای دولت در توسعه شهرنشینی زاهدان در سده اخیر

همانطور که گفته شد از حدود سال 1300/ 1921 با اتمام راه آهن نوشکی- میرجاوه- دزداب و همچنین انتقال گمرک از ملک سیاه کوه به دزداب ، این منطقه اهمیت می یابد و پایگاه های نظامی و فرودگاه و بیمارستان نظامی در آن تاسیس می شود( جهانبانی؛ ص 58) در سال 1320/ 1923 مصوبه ای توسط دولت به تصویب می رسد که طبق آن وزارت دارایی اراضی دزداب را به مردم و تجار واگذار می نمود تا کسانیکه تمایل به ساختن خانه و مغازه دارند بتوانند در آنجا به ساخت و ساز بپردازند. تصویب این مصوبه در زمان رئیس الوزارایی رضا شاه صورت گرفت و به امضای او رسید*. (سلطانی؛ ص 48). اهمیت این مصوبه به دلایل زیر است:

1- توجه به احداث شهر که 1302/ 1923 بطور جدی آغاز شد.

 2- اهمیت یافتن شهر به عنوان یک شهر مرزی با موقعیت استراتژیک ویژه خود.

به نظر می رسد قبل از این مصوبه نقشه ای برای ایجاد شهر توسط یک مهندس تبعه انگلیس* طراحی شده بود که در صورت تصویب و تایید وزارت دارایی همان نقشه به اجرا درمی آمد. این نقشه  (نقشه شماره 1-4) به صورت چهار خیابان شمالی و جنوبی و چهار خیابان شرقی و غربی پیاده شد.پس از آن زمینهای اطراف این خطوط منظم (خیابانها) تا مدتها بعد به رایگان در اختیار تجار قرار        می گرفت تا برای خود ساختمان ایجاد نمایند(طوب؛1356،ص10) . بدین ترتیب هسته اولیه شهر زاهدان پدید آمد. با لشکرکشی جهانبانی در 1307/ 1928 در جهت استقرار قدرت دولت مرکزی در منطقه، این شهر به عنوان مرکز عملیات نظامی بلوچستان در اختیار دولت مرکزی قرار گرفت. پس از استقرار قدرت دولت مرکزی رضا شاه در 1309 در ادامه سفر شرقی خود به دزداب آمده و پس از صدور دستور عمران آن، نام شهر را به زاهدان تغییر می دهد( سلطانی؛ ص 66-56) . در واقع از این هنگام است که آهنگ رشد شهر سریع می شود. از سیمای شهر آن زمان اطلاع زیادی در دست نیست. نقشه شهر تقریبا" همان نقشه ای بوده است که در 1303 ( همانطور که در بالا گفته شد) تهیه و اجرا شده بود(نقشه 1-4)

 

 

در مورد  ورود رضا شاه به شهر، خانم سیما سلطانی از مصاحبه هایی با افراد مطلع که در آن زمان حضور داشته اند تصویری بدست داده است. طبق این گفته ها دروازه ورودی شهر در شمال شهر و در محل قبرستان قدیم زاهدان در ابتدای جاده زابل بوده(سلطانی؛ ص 62) که رضا شاه در آن مکان با استقبال مردم روبرو گردیده است. این موضوع صحت نقشه مربوط به 1303 را تا حدی تایید می کند. از تاسیسات و مکانهای اداری و خدماتی در آن زمان می توان از یک باب دبستان دولتی ( در محل خیابان آزادی فعلی جایی که سالها بعد، از یک سو مدرسه پروین و از سوی دیگر اداره کل آموزش و پرورش فعلی قرار داشت) اداره پست و تلگراف، گمرک ، بانک ملی، راه آهن، مهمانخانه، گاراژ و بارانداز، نام برد. شهر در آن زمان فقط حدود * 4/0 کیلومتر مربع مساحت داشته است. از تعداد جمعیت در آن زمان اطلاع دقیقی در دست نیست. سلطان احتسابیان جمعیت شهر را در سال 1313 حدود 5000نفر ذکر کرده است و یقینا" در 1303 و حتی در 1309 کمتر از این مقدار بوده است.

از 1309/ 1930 تا 1319 / 1940 به دستور رضا شاه مدارسی در سطح بلوچستان تاسیس شد و در این دوره اداره فرهنگ این استان به خراسان (بیرجند) واگذار شده بود.

تقسیمات جدید کشوری در سال 1326 بلوچستان را به چهار شهرستان تقسیم نمود که یکی از آنان شهرستان زاهدان بود. سایر شهرستانها، سراوان، ایرانشهر و چابهار بودند. از این زمان دولت توجه خود را معطوف آبادانی بلوچستان نمود و با ایجاد تسهیلات و گسترش راه، تجارت و آموزش و پرورش این امر را میسر ساخت و پس از این سال مدارس بیشتری نیز در زاهدان تاسیس و تعداد بیشتری در این مدارس به آموختن مشغول شدند.( ناصح؛ ص 188) در بیست سال اول زاهدان حیات تمام خانه ها از گل و خشت بود و تنها«مسجد،حسینیه و پنج شش باب دبیرستان و دبستان» از آجر ساخته شده بودند( ناصح؛ ص 139) این خود توجه اولیه دولت به ایجاد تاسیسات عمومی را نشان می دهد.

در سال 1317 برای اداره امور شهر، سازمان شهرداری تحت عنوان بلدیه (شهرداری فعلی ) در زاهدان تاسیس شد و از آن پس اقداماتی در جهت آبادانی شهر انجام گرفت . از وضعیت شهر در آن زمان همین را می دانیم که تمام خیابانها و کوچه ها خاکی و تعداد درختان در آنها کم بود. خانه ها با سقف ضربی(گنبدی) و خشت خام ساخته می شد. با توجه به بالا بودن سفره های آب زیرزمینی آب منازل از چاه خانه تامین می گردید. وضع برق خراب بود. مرحوم رزاق زاده یک کارخانه کوچک برق داشت که بسیار ضعیف و کم نور بود و منحصر به ساعات اولیه شب بود. تجار زاهدان به خرید و فروش زیره،پسته، بادام، کتیرا و انغوزه و لوازم ماشین آلات می پرداختند و عموما" معاملات تجاری توسط سیکها انجام می شد.(هامون؛ اسفند 1370 ،ص 9)

در سال 1320 مساحت شهر نسبت به هسته اولیه آن حدود 4 برابر شده بود(5/1 کیلومتر مربع)(نقشه شماره 2-4) از تعداد جمعیت اطلاع دقیقی در دست نیست. فقط می دانیم که وضع  شهر و شهرداری روبه بهبود گذاشته بود. در سال 1327 شهرداری کارخانه برق رزاق زاده را خریداری کرد و در همان سال اقدام به لوله کشی آب شهر نمود. درآمد شهرداری در آن سالها به 750000 تومان می رسید.(هامون، آبان 1370 ص 32) و این در حالی بود که اولین برنامه توسعه اقتصادی ایران در این سال تدوین و به اجرا گذاشته شد.

در تاریخ 4/2/1328 شهرداری برخی اراضی داخل و خارج شهر را از طریق مزایده به فروش رسانید براساس اسناد موجود قیمت زمینها در مناطق مختلف شهر مشخص می شود.* زمینهای شمالی شهر ارزش بالاتری نسبت به زمینهای جنوبی شهر داشته اند و هر چه به سمت جنوب پیش می رویم از قیمت زمینها کاسته می شود. براساس این سند شهرداری اقدام به فروش اراضی خارج شهر به قیمت بسیار ارزان نموده بود و این امر باعث رشد و توسعه فیزیکی شهر می شد،زیرا طبقات اجتماعی نسبتا" ضعیف و مهاجران جدید به سمت مناطق ارزانتر سوق داده می شدند.

این قیمتها از پنجاه دینار تا یک ريال و نیم در هر متر مربع در خارج از شهر و از پنج ريال تا 25 ريال در هر متر مربع در اراضی داخل شهر در نوسان بوده است.

براساس این سند اراضی مرکزی شهر در قسمت شمال به خیابان پشت بانک شاهی (احتمالا" خیابان سعدی) و در قسمت جنوب به خیابان جلو منزل علم(خیابان طالقانی) محدود می شده است.

در زمستان سال 1328 ، شهر دچار سیل عظیمی شد که تا آن زمان بی سابقه بود. از آنجا که کوه های جنوب زاهدان از جنس سنگهای غیر قابل نفوذ بوده و قدرت جذب آب را ندارد در بارانهای تند و طولانی وقوع سیل قطعی است. در کمتر از دو ساعت نهصد و چند خانه ویران شد. از میزان تلفات اطلاعی در دست نیست. قسمتهای ویران شده از تراکم جمعیتی نسبتا" بالایی برخوردار بود و چون اکثر آنان از طبقات پائین جامعه بودند میزان خرابی و تلفات چشمگیر بوده است.

بعد از این حادثه توجه مردم به ساخت و ساز خانه های آجری به جای خانه های گلی جلب شد. علاوه براین مسیل عمیق و عریضی در وسط شهر ایجاد و احتیاط کافی به عمل آمد.

که وسعت مسیل گنجایش عبور دادن سیل های شدید را داشته باشد .(ناصح؛ص141-140).از اقدامات دولت برای جبران خسارات مردم پس از سیل 1328خانه سازی دولتی بود که برای اولین بار در زاهدان انجام می شد .اما به دلیل دور بودن آنها از شهر (حدود یک کیلومتر )ومساحت بسیار کم زیر بنای آنها ،تا 15 سال بعد کسی در آن خانه ها سکنی نگزید (به نقل از افراد مطلع ).این خانه ها با همکاری سازمان شیروخورشید سرخ ساخته ومحله به نام همان سازمان شناخته شد .این منازل هم اکنون در قسمت جنوبی وشمالی میدان فلسطین واقع می باشند.

این اقدام را می توان نخستین گام دولت در جهت توسعه شهر زاهدان در نظر گرفت .این زمان مصادف بود با برنامه اول توسعه اقتصادی 1327تا1333 .مصارف بودجه این برنامه عبارت بودند از کشاورزی وآبیاری ،صنایع ومعادن ،راههای شوسه وآهن ،پست وتلگراف،سرمایه برای تامین شرکت نفت ایران،لوله کشی آب وبرق رسانی شهرها ،ساختن خانه ارزان قیمت ،توسعه شرکت فرش ایران وکمک به بهداری (تجلی؛ص198)ودر این راستا دولت در این استان به اقدامات توسعه ای پرداخت واقدام به تاسیس باغ ملی ،بیمارستان وبنگاه های فرهنگی نمود وشهر چهره جدیدی به خود گرفت وبر وسعت آن افزوده گشت به طوری که در سال 1335 وسعت شهر به 9/2 کیلومتر مربع رسید (نقشه 2-4).جمعیت شهر نیز به موازات وسعت آن افزایش یافت ودر همان سال به 17495نفر بالغ شد .شهر زاهدان متکی بر ساختار تجاری واقتصاد بازرگانی راه رشد خود را پیدا کرد .در این شهر تجار ایرانی ،هندی وپاکستانی به جابجایی کالا اقدام می کردند وقبل از جدایی پاکستان وهندوستان در ایامی که هند تحت سیطره استعماری انگلستان به سر می برد کنسولگری بریتانیا در این شهر مال التجاره های ایرانی را از مالیات گمرکی معاف کرده بود وبه همین دلیل بسیاری از تجار ایرانی از سایر شهرها تجارت خود را از طریق زاهدان انجام می دادند .(Bandarian-1999,p.116)به لحاظ فرهنگی نیز دولت فعالیتهایی را آغاز کرده بود؛برای ایجاد مدارس ،زمین در اختیار فرهنگ قرار گرفت وبودجه آن توسط وزیر نیز به زاهدان اختصاص یافت .

این فعالیتها با اجرای برنامه دوم توسعه 1334تا1341مصادف بود .اهداف این برنامه عبارت بودنداز:افزایش تولید ،افزایش صادرات ،تامین نیازهای عمومی داخلی کشور ،اکتشافات وبهره برداری از معادن ،اصلاح سیستم ارتباطی وبهبود وضعیت معشیتی مردم .(تجلی؛ص199)

سیاست دولت در ایام رضا شاه ،وسپس محمد رضا پهلوی ،در زمینه یکسان سازی وتوسعه مناطق وهمچنین تمرکز وجهت دادن اقوام در منطقه به هدف در دست گرفتن قدرت در جنوب شرقی کشور –توسعه این شهر را سرعت بخشید .از دیگر عوامل افزایش جمعیت ودر نتیجه رشد وتوسعه فیزیکی شهر،خشکسالی منطقه کشاورزی زابل در سالهای 1325و1340بوده است ( 116Bandarian p. )

بطوری که در 1345جمعیت به 39732نفر ومساحت شهر حدود 8/5 کیلومتر مربع رسیده بود(نقشه 2-4).

واین در حالی بود که برنامه سوم توسعه از 1341تا 1346به اجرا در می آمد وطی آن بودجه های تخصیص داده شده برای کشاورزی وصنایع ومعادن نسبت به برنامه دوم کاهش قابل ملاحظه ای یافته بود وبه ترتیب از 32و21در صد به 21و7/11درصد از کل بودجه رسیده بود واین موضوع خود باعث جذب بیشتر مردم از روستاها به شهرها می شد. واین برنامه با اصلاحات ارضی نیز مصادف بود ودر نتیجه مهاجرت روستا به شهر را بیشتر تحت تاثیر قرار می داد. والبته در این منطقه اصلاحات ارضی موضوعیت چندانی نداشته وبیشتر اسکان عشایر باعث تحولات اجتماعی واقتصادی در منطقه گشته است .

برنامه عمرانی چهارم نیز تا قبل از آغاز دهه پنجاه (1347تا1352)شروع شد .در این برنامه نیز از اهمیت بخش کشاورزی کاسته شد واهمیت بخش صنعت وسپس بخش خدمات افزایش یافت والبته این موضوع در فرایند صنعتی شدن ومهاجرت روستائیان به شهرها طبیعی بود.(تجلی؛201)

در دهه 50عوامل بسیاری در رشد وتوسعه شهر دخالت داشته اند .افزایش قیمت نفت ودر نتیجه افزایش قابل ملاحظه در آمد دولت مرکزی باعث افزایش بودجه برنامه ریزی استانها،از جمله استان سیستان وبلوچستان گردید.

در ابتدای برنامه پنجم 1356-1352کشور با افزایش قیمت نفت در بازارهای بین المللی مواجه شد .افزایش قیمت در سال 1352 روند برنامه پنجم را تغییر داد.سقف بودجه در این برنامه ابتدا 1560میلیارد ریال تعیین شده بود که با افزایش قیمت نفت به 2848میلیارد ریال افزایش یافت (تجلی ؛ص202)

پروژه های بزرگی مانند ساختن جاده های اصلی وآسفالته به سمت استانهای خراسان ،کرمان ودیگر شهرهای استان وبخصوص جاده ای که زاهدان را به چابهار ارتباط می داد وتوسعه فرودگاه زاهدان ،ایجاد قطب دانشگاهی ،ساخت کارخانه چوبسازی ،ایجاد یک شاخه از شرکت فرش ایران ، توسعه واردات صادرات ،ایجاد ساختمانهای دولتی شهر مانند مراکز آموزشی ،بهداشتی ،شرکت تلفن،سازمان آب ومنطقه ای و...باعث رشد وتوسعه بیشتر شهر شد (Bandarian  p.117  )

سرمایه گذاری دولت در استان در چهارچوب طرحهای عمرانی انجام می شد .که در سه گروه خاص تحت عناوین طرح های ملی ،خاص ناحیه ای ومنطقه ای قرار می گرفت.سرمایه گذاری طرح های ملی در استان در سال 1352، 5/1 میلیارد ریال بوده که با افزایش در آمد نفت وافزایش بودجه های اختصاص یافته به مناطق ،این رقم به 7/22 میلیارد ریال در سال 1355افزایش یافته است .(برنامه وبودجه؛1356،ص71)این افزایش 15برابری در سرمایه گذاری های دولتی تحولات زیادی را در سطح استان ایجاد نمود وباعث جذب جمعیت به این منطقه گردید .قرار گرفتن شهر زاهدان به عنوان یک قطب رشد در استان ،جمعیت را از شهرهای دیگر استان وحتی از استانهای دیگر به این سمت سوق داد.

در مجموع حجم سرمایه گذاری های انجام شده در استان طی 5سال برنامه پنجم عمرانی کشور (56-1352)معادل 8/56میلیارد ریال است که در حدود 38 درصد آن به امور اقتصادی اختصاص دارد.آنچه در طی سالهای مزبور مورد توجه است افزایش سرمایه گذاری دولت  در امور اقتصادی است که از 1میلیارد ریال در سال 1352به 5/11میلیارد ریال در سال 1355رسیده وبه موازات آن سرمایه گذاری های اجتماعی نیز از 3/0 میلیارد ریال در سال 1352 به 5/9 میلیارد ریال در سال 1355 بالغ گردیده است .در مجموع این فعالیتهای سرمایه گذاری در ایجاد اشتغال و تحرک اقتصادی و اجتماعی منطقه تاثیر فراوان داشته است. در جدول(1- 4) کل اعتبارات سرمایه گذاری استان سیستان و بلوچستان طی سالهای 1352 تا 1355 ارائه گردیده است.(برنامه و بودجه؛ 1356ص 74). شرایط خاص آب و هوایی این استان و بخصوص کم آبی ،باعث شده است تا دولت در زمینه عمران شهرها فعالیت بیشتری داشته باشد. سرمایه گذاری های دولت در امور اقتصادی و اجتماعی و ایجاد سازمانهای اداری گوناگون در استان باعث جذب جمعیت غیر بومی به این منطقه گشت.

در طول سالهای 1352 تا 1356 اعتباری معادل 625121000 ریال به عمران شهرهای استان اختصاص یافته (برنامه و بودجه؛ 1356،ص 72)که با استفاده از آن بیشتر خیابانها در شهرهای استان آسفالت و اقدام به احداث پارک و سایر تاسیسات شهری گردیده است .(برنامه و بودجه؛1354،ص22) و همین امر جاذبه شهرنشینی را دوچندان نموده و مهاجرت را افزایش داده است .

در این خصوص در مورد شهر زاهدان تعداد 28 معبر آسفالته با مساحت کل 427232متر مربع در شهر به وجود آمد

 

جدول 1-4-توزیع کل اعتبارات سرمایه گذاری ثابت استان سیستان و بلوچستان بر حسب امورطی سالهای 1355- 1352 (مبالغ به هزارريال)

 امور     سال        

1352

1353

1354

1355

جمع

درصد

عمومی

234783

4551347

10310118

3365057

18461305

5/32

اجتماعی

354410

3534369

3572873

9478017

16939669

8/29

اقتصادی

1160408

4393968

5306615

11564614

21425605

7/37

جمع

1749601

11479684

19189606

24407688

56826579

100

مآخذ: برنامه و بودجه ؛ 1356، ص 74

فضاهای شهری و تاسیسات زیربنایی و رفاهی نیز در زاهدان توسعه یافت .به طور کلی سیاستها و خط مشی های توسعه استان در طی برنامه پنجم عبارت بودنداز: سیاستها و خط مشی های کشاورزی و دامداری ،اقتصادی و صنعتی ، راههای ارتباطی و حمل و نقل ،آموزش و پرورش، بهداشت و درمان، سازمانهای اداری، توریسم، برنامه ریزی شهر و روستا و حفاظت محیط زیست ؛ و از این سیاستها عمران و نوسازی روستاها با اختصاص 2/22 درصد کل اعتبارات به خود بیشترین سهم را از برنامه توسعه پنجم داشته است . بعد از آن مسکن با  9/15 درصد و آموزش و پرورش با 5/15 و عمران شهرها با 7/13 درصد در رده های بعدی قرار دارند. کمترین میزان اعتبار مربوط به تامین و رفاه اجتماعی با 3 /0 درصد از کل اعتبارات این برنامه است (برنامه و بودجه؛ 1356،ص72)سرمایه گذاری در عمران شهرها و مسکن و آموزش و پرورش بیشتر متوجه زاهدان بود چراکه این شهر به عنوان یک قطب رشد در نظر گرفته شده بود.طی سالهای 54- 52 در چهارچوب امتیازات ناحیه ای، 280 میلیون ريال به برنامه خانه سازمانی کارمندی اختصاص داده شده و طبق آن در زاهدان 140 واحد مسکونی سازمانی احداث گردید و همچنین در فاصله این سالها 80 دستگاه خانه ارزان قیمت در شهر زاهدان به پایان رسید و بین متقاضیان تقسیم شد. (برنامه و بودجه؛ 1354،ص 35-34)

سازمان برنامه و بودجه استان در سال 1352 (آغاز برنامه پنجم) پزوهشی در مورد وضعیت اجتماعی اقتصادی شهر زاهدان انجام داده که نتایج آن بسیار جالب است و وضعیت شهر را در آن زمان به خوبی روشن می نماید .

در این پژوهش نویسنده ظاهراً شهر را چنین توصیف می کند که نه در شکل و شمایل شهر است و نه نهادهای اقتصادی شهر را دارد. با خیابانهای نیمه آسفالت و نیمه خاکی ، کوچه های همه خاکی، خانه های خشت و گلی که کنار هم صف کشیده در دو سوی خیابانها بی هیچ استخوان بندی منظمی از محله ها ، گذرها و بازاچه ها بی بهره از بافت شهرهایی شکل گرفته و پیشینه دار ،روستایی گسترده را می ماند که برخی امتیازات شهری نظیر آب لوله کشی، برق، تلفن و رادیو و تلویزیون دارد و از انبوهی از سازمانهای دولتی بهره مند است. (برنامه و بودجه؛ 1352،ص ج).

پس از این تاریخ بود که با افزایش سرمایه گذاری های دولتی چهره شهر عوض شد و به یکباره دوران رشد و توسعه سریع خود را آغاز نمود. به طوریکه جمعیت شهر طبق سرشماری نفوس و مسکن در سال 1355 به 93740 نفر رسید و وسعت شهر نیز حدود سه برابر وسعتش در سال 1345 گردید و حدود 9/15 کیلومتر مربع شد(نقشه 2-4).

در همین زمان(1356) بود که برنامه عمرانی ششم دولت تدوین گردید .اما با پیروزی انقلاب اسلامی این برنامه ناتمام ماند و سپس با وقوع جنگ تحمیلی برنامه ریزی توسعه کشور به تعویق افتاد و اولین برنامه توسعه اقتصادی بعد از انقلاب اسلامی در سال 1368 آغاز شد.

در طی ده سال از 1357 تا 1367 کشور با مسائلی از قبیل : نبود هر گونه برنامه توسعه اقتصادی به صورت مدون ،تاثیر منفی عوامل خارجی (برونزا) بر اقتصاد کشور نظیر جنگ ،تحریم اقتصادی و ... )،وابستگی شدید فعالیتهای اقتصادی به درآمد نفت وعدم تعادل در اقتصاد روبه رو بود . اما در عین حال در سرمایه ها و اعتبارات دولتی که به مناطق و استان های مختلف تعلق می گرفت سهم استان سیستان و بلوچستان در طی دهساله پس از انقلاب افزایش چشمگیر داشته است و اعتبارات طرح های عمرانی از حدود 5/2 میلیارد ريال در سال 1358 به حدود 8 میلیارد ريال در سال 1367 رسید . ( جدول شماره 2-4 )(برنامه بودجه استان؛1369 ،ص 18).

سال

1358

1359

1360

1361

1362

1363

1364

1365

1366

1367

جمع

اعتبارات عمرانی استان

2556000

5774171

9556972

9185112

10282819

9210170

9411707

7127277

5488057

7940235

76532520

جدول2-4 وضعیت اعتبارات طرح های عمرانی استان طی دهساله پس از انقلاب اسلامی (1367- 1358 )

 مآخذ: سازمان برنامه و بودجه استان ؛ فروردین 1369 ، ص 18

 

این در حالی است که از حدود سالهای 1356 و 1357 ، به دلیل وقوع کودتاو جنگ در افغانستان، زاهدان با هجوم مهاجران افغانی روبه رو شد این موضوع مستقیما" تحت تاثیر تحولات و حوادث خاص منطقه به وجود آمد. بعد از اشغال افغانستان توسط اتحاد جماهیر شوروی (سابق) در همان سالها ، بیش از 70هزار  پناهنده  افغانی به سمت مرزهای کشورمان آمدند و بخش عظیمی از آنها در شهر زاهدان ساکن گشتند (Bandarian  p.118)و شهر را با روند جدیدی از رشد و توسعه مواجه ساختند به طوریکه در مرداد ماه 1380 تعداد کل مهاجرین خارجی در شهر زاهدان به 179404 نفر رسیده است .ایجاد محلات حاشیه ای در شهر بعد از آن زمان تا حدودی ناشی از عواقب این مهاجرت هاست .علاوه بر افزایش بودجه های عمرانی دولت ،سرمایه گذاری های خصوصی تقریبا  بعد از انقلاب اسلامی شروع به فعالیت کردند . با موفقیتی که برنامه عمرانی پنجم دولت در بهبود وضع اجتماعی ، اقتصادی و عمران شهرها و ایجاد راههای ارتباطی در استان و بخصوص در شهر زاهدان داشت تجارت و بازرگانی در منطقه از اهمیت بیشتری برخوردار گردید علت آن را نیز می توان درناتوانی بخش کشاورزی و صنعت در استان دانست با گسترش بازرگانی چه به صورت عیان و چه پنهان (قاچاق) ، سرمایه های غیردولتی افزایش پیدا کرد. مردم از آن زمان به بعد متوجه سرمایه گذاری خصوصی در منطقه شدند. مسائل خاص سیاسی ، اجتماعی و قومی و ایجاد رقابت هایی میان برخی اقوام در منطقه باعث سرمایه گذاری های خصوصی هر چه بیشتر به خصوص در شهر زاهدان گشت. البته عمده این سرمایه گذاری ها در امور اقتصادی ، بازرگانی و ساخت و ساز بوده و کمتر به صنعت پرداخته شده است .

این روند رشد و توسعه ادامه داشت تا اینکه در سال 1365 براساس سرشماری نفوس و مسکن جمعیت شهر به 281923 نفر و مساحت آن هم به 4/40 کیلومتر مربع رسید (نقشه 2-4).

در همین سال طرح جامع برای شهر زاهدان تهیه و تصویب گردید و از آن زمان به بعد رشد وتوسعه شهر طبق برنامه از قبل تدوین شده قرار گرفت. زمینهای بسیاری که در این طرح برای رشد فیزیکی شهر تعیین شده بود، به عناوین و طرق مختلف به مردم واگذار شد. براساس طرح جامع مساحت شهر باید به 64 کیلومتر مربع می رسید.

البته ناگفته نماند که در سال 1357 طرح جامعی برای زاهدان توسط شرکت امکو تهیه شده بود و به تصویب نیز رسید. اما به دلیل تحولاتی که بعد از آن بوجود آمد مانند، مهاجرین افغانی، انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، این طرح به اجرا در نیامد.

در هر حال با اتمام جنگ تحمیلی برنامه اول توسعه اقتصادی پس از انقلاب برای سالهای 1368تا 1372 تدوین شد، آنچه بیش از همه در این برنامه محور توجه قرار گرفت.بازسازی مناطق جنگزده بود. در عین حال در استان سیستان و بلوچستان افزایش اعتبارات عمرانی مانند همیشه به چشم می خورد. این اعتبارات در طی برنامه اول به بیش از 250 میلیارد ريال برای کل استان رسید. که از این میزان، بیش از 45میلیارد ریال به شهرستان زاهدان اختصاص یافته بود (برنامه و بودجه؛ 1378، ص 34)

جدول 3-4-اعتبارات عمرانی استان سیستان و بلوچستان به تفکیک شهرستان در طی برنامه های اول و دوم توسعه بعد از انقلاب اسلامی (1372- 1368)و(1377-1373)

شهرستان

اعتبارات عمرانی برنامه اول

اعتبارات عمرانی برنامه دوم

مبلغ

درصد

مبلغ

درصد

زاهدان

45393735

13/18

168610770

62/16

زابل

58318027

29/23

164861541

25/16

ایرانشهر

35306377

10/14

195205776

24/19

سراوان

28217581

27/11

117754674

61/11

چابهار

22053880

81/8

136244652

43/13

نیکشهر

28845951

52/11

122413578

07/12

خاش

17673700

06/7

81604774

04/8

سطح استان

14564893

82/5

27891706

7/2

جمع

250374144

100

1014587471

100

مآخذ: سازمان برنامه و بودجه؛ 1378 ،ص 34-75 (مبالغ به هزار ريال)

از آغازدهه هفتاد مناطق بسیاری در استان از جمله زاهدان با مشکل جدید کمبود آب مواجه شدند . بعد از این قضیه انتظار می رفت محدودیت هایی در رشد و توسعه شهر و جمعیت آن بوجود آید اما برخلاف انتظار و با وجود تمام کمبودها این شهر همچنان به رشد خود ادامه داده است. در سال 1375 جمعیت آن به 409754 نفر رسید و به لحاظ فیزیکی نیز رشد بی رویه ای را برخود دیده است. حتی در بعضی مناطق شهر اقدام به مرتفع سازی شده که با توجه به مشکل آب ، امری غیر عادی به نظر می آید.

اجرای طرح انتقال آب از زابل به زاهدان که از سال 1375 آغاز شد مردم را امیدوار ساخت و بدون هیچ نگرانی و این بار با اطمینان خاطر بیشتری به ساخت و ساز پرداختند.

برنامه دوم توسعه پس از انقلاب نیز برای سالهای 1374 تا 1378 تدوین و تصویب شد و طی آن اعتبارات عمرانی استان به بیش از 1000 میلیارد ريال رسید . که از این میزان بیش از 168 میلیارريال به زاهدان اختصاص یافت . این ارقام نسبت به برنامه اول افزایشی معادل چهار برابر را نشان می دهد.

 

 
 

(جدول 3-4)(برنامه و بودجه؛ 1378،ص 75).

 

 

 

 

 

 

 

 

این نمودار نشان می دهد که در برنامه دوم توسعه سعی شده است اختصاص اعتبارات به شهرستان های استان به صورت متعادل تری درآید .

به این ترتیب ملاحظه می شود که رشد شتابان شهر مستقیما" تحت تاثیر عوامل بیرونی شامل برنامه ها و سیاست گذاری های دولت در زمینه توسعه اقتصادی ،اجتماعی و سرمایه گذاری های کلان دولتی و همچنین عوامل طبیعی منطقه مانند سیل و یا خشکسالی که در بعضی نقاط استان از قبیل زابل و روستاهای آن به وجود آمده قرار گرفته است. علاوه براین تحولات سیاسی منطقه مانند اشغال افغانستان توسط شوروی باعث مهاجرت افاغنه به این شهر شده است . عوامل درونی قابل ذکری برای رشد و توسعه شهر آن هم با این شتاب یافت نمی شود تنها بعد از شروع سرمایه گذاری های خصوصی در دو دهه اخیر ، می توان آن را ناشی از چند نقشی شدن شهر نسبت به گذشته دانست که بی ارتباط با عوامل درونی نمی باشد.

برای اثبات این فرضیه که رشد شهر نسبت به برخی شهرهای نیمه شرقی کشور رشدی شتابان بوده (فرض اول پژوهش ) به بررسی مختصری از جمعیت چند شهر شرقی کشور می پردازیم.

از این شهرها بیرجند، کرمان و یزد را انتخاب کرده ایم.

در تحلیلی که خانم فاطمه بهفروز در مورد جمعیت شهرهای ایران داشته است، شهرهای بالای 30 هزار نفر را در کشور در طی سالهای 1345 ،1355  و 1365 بررسی کرده و آنها را در جدولی آورده است. آمار سال 1375 را نیز نگارنده استخراج و برای شهرهای مورد نظر رتبه بندی نموده است .

براساس این رتبه بندی که خلاصه آن در جدول شماره 4-4 آمده است شهر بیرجند با 25854 نفر در سال 1345 هنوز در شمار شهرهای زیر 30هزار نفر بوده است و در سال 55 با 46943 نفر در رتبه 52 در ردیف شهرهای بالای 30 هزار نفر کشور قرار گرفته است و در سالهای 65 و 75 این رتبه برای بیرجند به ترتیب47و45 بوده است و به نظر می رسد که برای مقایسه با زاهدان چندان مناسب نیست .

شهر یزد در سال 1345 با 93241 نفر در رتبه15 و در سال 1355 با 135925 نفر در رتبه18 و در سال 1365 با 230483 نفر باز هم در رتبه 18 قرار دارد و چندان تغییرات محصوصی به لحاظ رتبه نداشته است. افزایش عدد رتبه نشانه پیشی گرفتن شهرهای دیگر ازاین شهر است.رتبه جمعیتی این شهر در سال 1375 با جمعیت 326776نفر،17می باشد.شهر کرمان نیز در سال 1345 با85404نفردر رتبه 18 ودر سال 1355با 140761نفر در رتبه14 ودر سال1365با 257284نفر در رتبه 16 قرار گرفته است.رتبه این شهر به لحاظ جمعیتی در سال 1375 با جمعیت معادل 384991نفر 14می باشد وبه نظر می رسد وضعیتی مشابه شهر یزد دارد.

واما در مورد شهر زاهدان ،این شهر در سال 1345با 39732نفر در رتبه42ودرسال 1355با نفردر رتبه 25 ودر سال 1365با281923نفر دررتبه12قرار دارد.واین کاهش رقم رتبه نشانه افزایش جمعیتی سریع وپیشی گرفتن این شهر از دیگر شهرهاست .جمعیت زاهدان در سال 1375به 409754نفررسیده که باز هم افزایش زیاد واحراز رتبه بالاتری را نشان می دهد؛وبه رتبه11 رسیده است.

جدول 4-4-رتبه بندی جمعیتی برخی شهرهای نیمه شرقی کشور در سالهای 1375-1345

                  1345

             1355

                1365

               1375    

رتبه

شهر

جمعیت

رتبه

شهر

جمعیت

رتبه

شهر

جمعیت

رتبه

شهر

جمعیت

15

یزد

93241

14

کرمان

140761

12

زاهدان

281923

11

زاهدان

409754

18

کرمان

85404

18

یزد

135925

16

کرمان

257284

14

کرمان

384991

42

زاهدان

39732

25

زاهدان

93740

18

یزد

230483

17

یزد

326776

-

بیرجند

----

52

بیرجند

46943

47

بیرجند

81798

45

بیرجند

127608

ماخذ:بهفروز؛1371،ص36-28وهمچنین سالنامه آماری کشور 1375(استخراج ورتبه بندی توسط نگارنده)

در یک مقایسه اجمالی میان زاهدان وشهرهای دیگر استان نیز این رشد شتابان را نسبت به دیگر شیوه های استان ملاحضه می کنیم جدول 5-4 این مقایسه را به خوبی نشان می دهد نشان می دهد.

جدول 5-4-مقایسه تعداد ورشد جمعیت شهرهای استان سیستان وبلوچستان در

نام شهر

                          جمعیت

متوسط رشد سالانه به درصد

 

1335

1345

1355

1365

1375

1380

45-35

55-45

65-55

75-65

80-75

80-35

ایرانشهر

3618

5386

11386

40027

76959

114809

06/4

77/7

40/13

76/6

35/6

94/7

زابل

12221

18806

29404

75105

100887

135588

40/4

57/4

83/9

3

08/2

42//27

زاهدان

17495

39732

93740

281923

419518

548886

55/8

96/8

64/11

06/4

01/3

27/8

چابهار

1800

2828

5922

20544

34618

51087

62/4

67/7

25/13

34/5

8/2

67/7

خاش

7439

4639

8236

20228

38924

57473

61/4-

91/5

40/9

70/6

2/7

22/4

سراوان

4012

5397

9097

22730

4117

57470

01/3

36/5

59/9

13/6

3/4

99/5

فاصله 1335تا1380

ماخذ:مرکز آمار ایرن؛آمارهای سالهای 1375-1335وسالنامه آماری استان 1379

پس از بررسی هایی که انجام شده به این نتیجه می رسیم که زاهدان به دلیل عدم سابقه تمدنی وعدم سابقه تکاملی از روستا به شهر وکمی بارندگی ومنابع آب،عمدتا"به دلایل بیرونی به شرح زیر به عنوان یک شهر ظهور کرد وبرای مرکز یک استان مرزی برگزیده شد:

1-سیاستهای جهانی

2-اهمیت استراتژیکی وژئوپولیتیکی

3-توجه وسرمایه گذاری های دولت

4-موقعیت تجاری ، بازرگانی

5- مهاجرت

بنابراین، ملاحظه می شود که زاهدان ابتدا دارای کارکردهای نظامی و سیاسی بوده و به تدریج کارکرد اداری ، دولتی در آن به وجود آمده است و از آنجا که به لحاظ موقعیت آب و هوایی و محیطی قادر به تولیدات کشاورزی نمی باشد و از طرفی صنعت نیز هنوز در این شهر جای مناسبی برای خود نیافته است، لذا بخش خدمات، تجارت و بازرگانی رشد کرده و بخش عظیمی از اشتغال را به خود اختصاص داده است و این موضوع باعث تغییر کارکردی شهر از اداری ، دولتی به تجاری ،بازرگانی گشته است. در  قسمت بعد به بررسی تغییرات کارکردی شهر زاهدان خواهیم پرداخت.

3-4- تغییرات کارکردی در شهر زاهدن

به طور کلی کارکردهای شهر زاهدان به شرح زیر تغییر نموده است

1- کارکرد نظامی سیاسی

2- کارکرد اداری

3- کارکرد خدماتی

1-3-4-کارکرد نظامی ، سیاسی

منطقه سرحد در مناسبات بین المللی از 1870 به بعد دارای اهمیت ویژه ای شد که تداوم این موقعیت و مستمر شدن آن طی جنگ اول جهانی لزوم ایجاد نقطه ای شهری با ویژگی های متفاوت با شهرهای داخل بلوچستان احساس می شد پس از تصرف بخش های جنوبی و مرکزی بلوچستان توسط دولت و سرکوب قبایل و طوایف شورشی ،دولت نیازمند تامین امنیت آینده منطقه و تداوم حاکمیت خود بود و از همین نظر به جابه جایی مرکز سیاسی به منطقه ای سوق الجیشی که از اکثریت غیر بلوچ برخوردار باشد نیاز داشت لذا با ایجاد این شهر و مهاجرت گسترده نیروی کار از استان های خراسان، کرمان و یزد و همچنین سیکهای هندی، اکثریت غیر بلوچی در زاهدان مستقر شدند که به قول گنجی بیرجندی ها اولین مهاجران، به این شهر بوده اند. و به عنوان کارگزاران امین و مطیع سازمانهای اداری دولت مرکزی عمل نمودند و دولت مرکزی ایران با قرار دادن زاهدان به عنوان مرکز استقرار واحدهای نظامی در منطقه به تثبیت حاکمیت خود براین بخش از ایران کوشید .

از طرفی، از زاهدان دو راه اصلی یکی به کرمان و یکی به سمت مشهد وجود داشته و همین امر با توجه به مرزی بودن شهر و وجود راه آهن خارجی باعث شده که دولت اقدام به ایجاد یک پایگاه نظامی در این شهر نماید.(رزم آرا؛ 1320، ص 185- 184) و به مرور بر وسعت و کارکرد آن افزوده شده است به طوری که پس از انقلاب اسلامی به لشکر 88 زرهی تبدیل گردید و مکان فعلی آن نیز در قسمت شرقی شهر – بلوار فرودگاه – واقع است.

2-3-4- کارکرد اداری

شهر زاهدان به عنوان مرکز استان  از یک مرکزیت سیاسی اداری برخوردار است و مانند دیگر مراکز استان ها تجمع ساختمانهای سازمانهای اداری و سیاسی در آن به چشم می خورد . اما نکته ای که این شهر را از دیگر شهرهای مراکز استان متمایز می سازد این است که این شهر در زمان نسبتا" کوتاهی به وجود آمده است و قبل از اینکه رشد شهری و جمعیتی در آن وجود داشته باشد دولت با ایجاد مراکز دولتی و اداری و سیاسی آن را به یک قطب سیاسی و دولتی در استان تبدیل نموده است .

زاهدان شهری است که از قومیتهای مختلف تشکیل شده است ؛کارگران ساده و ماهر،کارمندان امور اداری و متخصصان- فرهنگیان و نظامیان همه از شهرهای دیگر به این شهر کوچ کرده بودند و در نتیجه دولت موظف به ارائه خدمات مختلف از جمله، تامین مسکن آنان بود و این امر به سرمایه گذاری دولت در شهر منجرگردید.

اعتبارات مربوط به ساختمانها و تاسیسات دولتی در استان در سال 1353 ، رقمی معادل4/14 میلیون ريال و در سال 1354 ، 17 میلیون ریال بوده است( برنامه و بودجه؛ 1356) و این در حالی است که این رقم در فاصله سالهای 1358 تا 1368 به 000/ 266/ 891/2 ريال رسیده است که 8/3 درصد کل اعتبارات عمرانی استان بوده است(برنامه و بودجه؛ 1369، ص 72)

در برنامه اول توسعه اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی 1368 تا 1372 مبلغ 303/ 370/ 4 هزار ریال و در برنامه دوم 1373 تا 1377 مبلغ 285 /025 / 8 هزار ريال برای ایجاد ساختمانها و تاسیسات دولتی در شهر زاهدان تعیین اعتبار گشته است. همانطور که ملاحظه می شود این رقم در برنامه دوم نسبت به برنامه اول توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی رشدی حدود  83درصد داشته است .

3-3-4 کارکرد خدماتی

تثبیت موقعیت تجاری ایران در شرق و تداوم بازرگانی با هند و پاکستان به ایجاد شهری باویژگی ملی ایران نیاز داشت لذا با حمایت از بازرگانی داخلی و ایجاد جاده ها و تامین امنیت منطقه ،دولت نقش حمایتی خود را در تداوم مناسبات تجاری ایفا نمود .

و این در حالی است که بازرگانان هندی که ابتدا به عنوان کارگر برای ساخت راه آهن به این منطقه آمده بودند . اولین پایه های بازرگانی و تجارت را در این شهر ایجاد کردند. بعد از پایان ساخت راه آهن این کارگران که دیگر کاری نداشتند ،با تجارت کالاهایی که توسط قطار به آنجا وارد می شد تبدیل به بازرگانان هندی گشتند.(سلطانی ؛ص 44)

استمرارحمایتهای سر مایه گذاری دولتی ،وجود بازار کار،ارائه خدمات عمومی شهری ،ارائه خدمات فنی ،ارائه خدمات تجاری،ارائه خدمات فرهنگی و آموزشی نیز موجب جلب سرمایه های خصوصی در دهه های اخیر شده که این امر نیز به رشد و توسعه مناطق جدید شهری زاهدان انجامیده است .

روند روبه رشد شاغلان در بخش خدمات این شهر را به شهری با کارکرد خدماتی قابل توجه ، تبدیل نموده است.

جدول6-4- مقایسه درصد جمعیت شاغل ده ساله و بالاتر بر حسب سه بخش عمده فعالیت در سالهای 1335 تا 1375

 

کشاورزی

صنعت

خدمات

35

45

55

65

75

35

45

55

65

75

35

45

55

65

75

زاهدان

3/3

9/2

9/1

2

7/1

2/26

2/33

4/37

3/41

3/35

5/70

9/63

65

7/56

5/60

مآخذ سرشماریهای نفوس و مسکن در سالهای 1335 تا 1375

این جدول رشد نسبی بخش های صنعت و خدمات و ضعیف شدن بخش کشاورزی را در این چهار دهه نشان می دهد.در سال 1365 بخش خدمات نسبت به سال 55 کاهش یافته است و در مقابل بخش صنعت در این سال نسبتا" افزایش داشته است . در هر حال با توجه به داده های جدول بالا اشتغال در بخش کشاورزی به نفع بخش خدمات همواره رو به کاهش بوده است.

4-4 موانع عمده توسعه و جهت توسعه شهر زاهدان

1-4-4-موانع درجه يك توسعه (موانع طبيعي)

عمده ترين مانع توسعه شهر زاهدان كوهها و ارتفاعات شمال شهر است كه گرچه چندان مرتفع نيست ليكن بهر حال پيوسته و مطمئن چون سدي طبيعي جهت توسعه شهر را در اين ناحيه مسدود نموده است  .

اين موانع از آن نظر كه تقريبا غير قابل عبور بوده و يا عبور از آن مستلزم هزينه هاي بسيار گزاف در شرايط كنوني است به عنوان موانع درجه يك توسعه يا عمده ترين مانع محسوب مي گردند .

كمبود آب به ويژه آشاميدني از بزرگترين موانع توسعه يك شهر مي تواند باشد. كه در صورت بكارگيري تكنولوژي و مديريت تا حدي ميتواند قابل تعددي باشد و نه كلي 

2-4-4 موانع درجه دو توسعه (موانع مصنوعي)

اين دسته از موانع توسعه شهر زاهدان در حقيقت اشغال شده توسط تاسيساتي است كه در گذشته هاي نه چندان دور در اطراف شهر زاهدان ايجاد شده اند .

اين تاسيسات شامل فرودگاه زاهدان، پادگان نظامي، راه آهن و مشابه آن مي باشد كه حذف بعضي از آنها مستلزم هزينه هاي بسيار گزاف و در شرايط كنوني انجام آن به صرفه و صلاح نمي باشد .

عمده ترين مانع توسعه در اين دسته بندي فرودگاه است كه با اشغال سطوح بسيار وسيعي از اراضي شرق شهر سد نسبتا محكمي را در جهت توسعه شهر ايجاد نموده است و اين در حالي است كه  بهترين جهت توسعه مي توانست در همين سمت باشد زيرا اين اراضي در كنار ارتفاعات كوتاه شمال شهر در حقيقت دامنه هاي يكپارچه را تشكيل مي دهند آنچه مسلم است در دراز مدت جابجايي محل فرودگاه كنوني ضروري خواهد بود ليكن در كوتاه مدت اين امر مسلما مقدور نيست.

ساير موانع با توسعه آتي شهر قابليت تركيب دارند و حتي مي توان در آينده با تغيير كاربردي در جهت استفاده خدماتي از آنها برآمد.

3-4-4 موانع درجه سه توسعه (موانع اقتصادي) :

در شمال شرقي و شمال غربي شهر زاهدان اراضي محدودي به كشاورزي و باغات اختصاص دارد كه متاسفانه طي سالهاي گذشته بخش عمده اي از آن به طور كلي از ميان رفته است .

اين اراضي كه از نظر اقتصادي و از جهت زيست محيطي براي شهر اهميت دارند مسلما بايستي حفظ گردند و در صورت امكان حتما توسعه يابند منتهي متاسفانه كمبود سرمايه و اعتبارات براي اين گونه استفاده ها ممكن است امكان توسعه را منقضي نمايد ليكن حفظ باقيمانده اين اراضي هنوز امكان پذير است . (نقشه 3-4)

4-4-4 توسعه اراضي شهر در ادوار مختلف و جهت توسعه شهر (افراخته : 1372، ص 36)

طرح اوليه شهر به صورت دو خيابان شرقي – غربي در دو خيابان شمالي جنوبي پياده گرديد بنابراين هسته اوليه شهر بر خلاف بسياري از شهرهاي سنتي ايران داراي نقشه آشفته نمي باشد توسعه شهر به صورت پيوندي در اطراف هسته مركزي صورت گرفته است و تا سال 1345 وجود اراضي باير در اطراف شهر موجب ميگردد تا شهر كماكان گسترش شعاعي داشته باشد به جزء دو بخش شمال و شمال شرقي كه در شمال توسعه شهر در اثر برخورد با محدوديتهاي طبيعي گسترش مي يابد در ساير جهات به خصوص در بخش شرقي كه تاسيسات مربوط به گمرك درآن استقرار دارد شهر از توسعه بيشتري برخوردار گرديده است

در دهه 55-1345 رشد شعاعي شهر ادامه مي يابد و مهاجرين با توجه به ويژگيهاي فرهنگي و سنتي قومي و قبيله اي خود در بخشهاي مختلف حاشيه اي ساكن مي گردند

اگر سطح شهر از ابتداي پيدايش تا سال 1345 به حدود 3/5 كيلومتر مربع رسيده بود در فاصله سالهاي 55-1345 به حدود سه برابر مي رسد و بيشتر تازه واردين اين دوره در بخش هاي شرقي شمال غربي و جنوبي شهر اسكان مي يابند همين جهات توسعه شهر از سال 1355 به بعد ادامه پيدا كرده است با اين تفاوت كه توسعه اراضي شهر در اين دوره بيشتر از تمامي سطحي است كه شهر از آغازشكل گيري خود تا سال 1355 در اختيار داشته است .

وسعت شهر در سال 1355 حدود 3/15 كيلومتر مربع بوده و در سال 1366 به 725/35 كيلومتر مربع رسيده است .

در اين دهه اراضي باير اطراف شهر از هر سو با ساخت وسازهاي غير اصولي اشغال مي گردد در بخش شمالي دو روستاي سعيد آباد و شير آباد به شهر متصل مي گردد ساخت و سازهاي منطقه بابائيان تا آنجا كه امكان دارد در حاشيه ارتفاعات شمال غربي گسترش مي يابد .

منطقه پشت گاراژها پوشيده از واحدهاي مسكوني كم مساحتي مي گردد در بخش شرقي شهر منطقه جديدي به نام كريم آباد شكل مي گيرد .

هم اكنون در بخش غربي و جنوب شرقي شهر ساخت و سازهاي جديدي صورت گرفته است كه در بخش غربي مناطق 9 گانه و در بخش جنوب شرقي حد واسط جاده زاهدان، خاش (زيبا شهر) توسعه و گسترش يافته اند تنها در بخشهاي محدودي از شهر است كه توسعه با توجه به طرحهاي از قبل پيش بيني شده صورت مي گيرد كه اين توسعه ناموزون نابسامانيها و مشكلات متعددي ايجاد نموده است .

* برای اطلاع بشتر ر ک.Majors SJ.Lovett and E.Smith:EsternPersia .P. XXIV                        

* برای بررسی رابطه بلوچهای کلات با حکومت انگلستان ر.ک: 33-20  Ibid.P   Lovett

 * تصویری از اصل رونوشت که از خانم سیما سلطانی به امانت گرفته ام در ضمیمه شماره 1 آمده است.

 *  این عدد و عددهای دیگر مساحت شهر با توجه به نقشه های موجود به طورتقریبی توسط نگارنده محاسبه شده است.

 *  این سند را از خانم سیما سلطانی به امانت گرفته ام و بدین وسیله از وی سپاسگذارم(رونوشت آن در ضمیمه شماره 2 آورده شده است)

 پایان نامه,انجام پایان نامه,معماري - شهرنشيني در زاهدان

برای دانلود فایل مقاله کلیک کنید

سفارش پایان نامه

نقشه