انجام پایان نامه

درخواست همکاری انجام پایان نامه  بانک مقالات رایگان انجام پایان نامه

سفارش پایان نامه

|

انجام پایان نامه ارشد

نوشته شده توسط moshaveranetehran.net   
دسته: انجام پایان نامه | مقالات
نمایش از دوشنبه, 21 تیر 1395 07:00
بازدید: 233

1-3- ویژگیهای جغرافیای طبیعی شهر زاهدان

در این فصل به ویژگیهای اساسی محیط طبیعی  شهر زاهدان که شامل موقعیت جغرافیایی، زمین شناسی منطقه، ژئومورفولوژی آن، آب و هوا و منابع آب و همچنین به ویژگیهای انسانی و جمعیتی شهر زاهدان خواهیم پرداخت.

از آنجاییکه این ویژگیهامی توانند در جذب ویا دفع جمعیت انسانی در یک محیط موثر باشند ،در مطالعه ما اهمیت ویژه ای برخوردارند .

1-1-3-موقعیت جغرافیایی

شناخت جغرافیایی شهر عبارت است از ارزیابی موقعیتی که شهر در آن محدوده جغرافیایی محلی وناحیه ای قرار دارد(فرید؛1373،ص50)این ویژگی می تواند در شکل ونوع سکونتگاههای انسانی تاثیر گذار باشد ودر ارتباط با آن حتی می تواند پیشرفتهای اقتصادی ووسایل دفاعی جامعه را متناسب با خود دچار تغییر نماید .

اگر چه در عصر ما موقع جغرافیایی در سیاست جهانی وناحیه ای ،توسعه تجاری ملتها ،برخورد فرهنگها ،دفاع ملی وایجاد پایگاههای نظامی ،تجهیزات جنگی وصلح جهانی موثر می باشد ،ولی تاثیرات وارزشهای آن همیشگی ،ثابت وپایدار نیست،به موازات تکامل وگسترش تکنولوژی،ظهور تشنجات جهانی وتغییرات وعوامل حکومتی دگرگونی هایی درنقش ها وارزشهای این عوامل بوجود آورده است(شکویی؛1373،ص244).

از این رو زاهدان نیز شاهد همین دگرگونی ها در نقش وعملکرد موقعیت جغرافیایی می باشیم.

2-1-3-موقعیت ریاضی ونسبی شهر زاهدان

زاهدان در طول جغرافیایی ˚60 ،́52،شرقی وعرض ˚29و΄30شمالی قرار گرفته است ومرکز استان سیستان وبلوچستان می باشد .این استان پس از خراسان بزرگترین استان شرقی ایران است .استان سیستان وبلوچستان از شمال با خراسان ،از غرب با کرمان وهرمزگان مجاور بوده ودر شرق با دو کشور افغانستان وپاکستان هم مرز است ودریای عمان در جنوب استان قرار دارد. اما شهرستان زاهدان از شمال به سیستان (حرمک)،از غرب به نصرت آباد ،از شرق به میرجاوه واز جنوب به منطقه خاش وتفتان محدود می شود.(نقشه شماره 1-3).

راههای فراوان نقاط مختلف استان را به زاهدان ارتباط داده است .از آنجمله راه نصرت آباد-بم،راه زابل –حرمک-مشهد،راه خاش-ایرانشهر،راه میر جاوه وراههای فرعی دیگر وهمچنین راه آهن که این شهر را به میرجاوه واز آنجا به پاکستان متصل می سازد .

موقعیت چهار راهی زاهدان به لحاظ خطوط هوایی،،جاده های زمینی ودر آینده خطوط آهن دلیل موقعیت مهم جغرافیایی آن است . زاهدان می تواند به عنوان پل ارتباطی بین تهران، چابهار، مشهد و نیز کشورهای آسیایی مرکزی عمل نماید. این اهمیت در دو دهه اخیر به دلیل تحولات سیاسی در اتحاد جماهیر شوروی (سابق) و تحولات جدید افغانستان و پاکستان نسبت به گذشته افزایش بیشتری پیدا کرده است و در صورت برنامه ریزی و بهره گیری از این پیش آمدها می توان در توسعه و گسترش موقعیت شهری زاهدان بسیار موثر واقع گردد.

 

 

3-1-3- ویژگیهای زمین شناسی منطقه زاهدان

در شرق ایران سه زون ساختمانی و رسوبی وجود دارد که عبارتند از: زون مکران ،بلوک لوت و زون فلیش یا زون نهبندان – خاش که شهر زاهدان در زون سوم قرار دارد. گسترش زون مزبور شمالی – جنوبی به درازای 800کیلومتر بوده و به آن زون جوش خورده بین بلوک لوت و افغان یا زون جوش خورده سیستان هم می گویند.(درویش زاده؛ 1370،ص 219).

سن رسوبات زون فلیش که بین گسل نهبندان و مرز ایران با افغانستان و پاکستان قرار دارد به نام کالرد ملانژ به دوران کرتاسه (اشتوکلین و دیگران؛ 1352ص 73) برمی گردد که از نوع سنگهای آتشفشانی بازیک و اولترا بازیک مخلوط است و دو هزار متر ضخامت دارد(اشتوکلین و دیگران؛ ص54) و «به علت وجود آهک هیپدریت دار به سن ماستریشتین (اواخر کرتاسه )بر روی مجموعه رتوک نشانه ای از عمق کم آب یعنی به هم آمدن دو قطعه قاره ای در این منطقه است» (درویش زاده؛ به نقل از افتخار نژاد؛ 1352،ص 17- 616) همچنین توده های نفوذی مهمی مانند گرانیتو ئیده های زاهدان احتمالا" مربوط به ذوب بخشی رسوباتی است که در حد بین بلوک ها ته نشین شده اند .(درویش زاده؛ص683).

سن گرانیت های نفوذی فلیش در جنوب زاهدان به دوران پالئوژن می رسد(درویش زاده؛ص 687)* .

از نظر ساختمانی منطقه به وسیله گسل ها و محورهای چین خوردگی از شمال به شمال غرب واز جنوب به جنوب شرق گسترش یافته است . ساختار ظاهری و شکل توده پلوتونیت زاهدان نشان می دهد که در دوره الیگوسن حرکت هایی را آغاز و در دوره ائوسن رسوب زدایی فعالی داشته است.(خسروی؛ 1369ص 21).

4-1-3- ویزگیهای زمین شناختی حوضه آبریز زاهدان

حوزه آبریز شهر زاهدان  متاثر از شکل چین خوردگی و گسل هایی است که در این منطقه وجود دارد(نقشه شماره2-3). شکل صوری این حوضه بیضوی و امتداد آن تقریبا" شمالی – جنوبی است این حوضه دارای وسعتی معادل 1545 کیلومتر مربع بین عرض های شمالی 29درجه و8 دقیقه و 24 ثانیه و 29 درجه و 40 دقیقه و طول های شرقی 60 درجه و 35 دقیقه و 61 درجه و 2 دقیقه گسترده شده است(محمودی؛ 1371، ص 5). دشت آبرفتی شمال شرق زاهدان به وسیله تپه های بادی – ماسه ای پوشیده شده است که در شرق شهر ارتفاع این تپه ها به 30 متر می رسد( خسروی؛ 1369،ص 26).

ایجاد گسل های متعدد در جهات متفاوت در شمال شرق (کوه پدکی ) و جنوب غربی (کوه قطار خنجک) محصول رواندگیهای دوران پلیو- حواترنر بوده که دشت های آبرفتی کنونی منطقه را تشکیل داده اند(محمودی؛ص 13).

حوضه آبریز زاهدان نیز جزئی از قلمرو فلیشهای جنوب شرقی ایران بوده که از نظر تقسیمات کلی زیر زون زاهدان محسوب می شود. این ناحیه از لحاظ تنوع سنگ شناسی یکی از ساده ترین نواحی زمین شناسی ایران است .مجموعه سنگ های تشکیل دهنده حوضه آبریز زاهدان مربوط به سنوزوئیک  می باشد و قدیمی ترین آنها همان گونه که اشاره شد منتسب به دوره ائوسن است .

 

 

 

 

 

5-1-3- ژئومورفولوژی حوضه زاهدان:

منطقه زاهدان دشتی صاف و هموار با شیبی ملایم (نقشه شماره3-3) در حدود 25 درجه است که کوههای کم و بیش مرتفع و خشن آن را محصور کرده اند و به وسیله معابری در قالب دره های تکتونیکی به سوی شمال ،شمال غرب ،جنوب غرب و جنوب شرق به خارج راه می یابند

- ارتفاعات بلند و قلل مرتفع اطراف زاهدان (بخش شمال غرب،غرب و جنوب غرب) که بلندترین قله آن به 2555 متر (کوه لوچان در جنوب غرب) می رسد .

- کوههای کم ارتفاع  که با حداکثر 1549 متر در بخش شمال شرقی زاهدان واقعند .

- مناطق کاملا" پست و کم ارتفاع که در بخش جنوب و جنوب شرقی منطقه دیده می شوند و به صورت تپه های گنبدی شکل و صاف و هموار درآمده است .

این کوهها به صورت حصاری دشت را دربر گرفته و شرایط تشکیل سفره آبی زاهدان را فراهم آورده اند .(نقشه شماره4-3)

1-5-1-3- ژئومورفولوژی ساختمانی حوضه زاهدان

سازندهای ناحیه زاهدان تحت تاثیر نیروههای تکتونیکی نسبتا" شدیدی قرار گرفته است.(پورکرمانی و زمردیان؛1367،ص164). ویژگی عمده این منطقه ، فعالیت های ساختمانی گسترده ای است که همراه با ایجاد گسل های عظیم و فعالیت آذرین به صورت درونی و بیرونی است که فعالیتهای تخریبی آن را توجیه و شکل رسوبی و شکل جریانی گسترده منطقه را تحت الشعاع خود قرار داده است.

اختلافات شدید درجه حرارت تخریب فیزیکی منطقه را به دنبال داشته و وجود قطعات سنگریزه و تپه های ماسه ای نشانگر این امر است.(خسروی؛ص40).

منطقه زاهدان با فرورفتگی در امتداد گسل بزرگ شمال غربی –جنوب شرقی و شکستگی هایی با جهات مختلف بزرگ و کوچک دیگر به صورت حوضه پذیرای آب های جاری درآمده و شهر زاهدان به عنوان حوضه انتهایی این جریان ها ظاهر شده است ؛امتدادی که اثر گسلهای شمالی – جنوبی دره لار ایجاد کرده است بخشی از جریان های وارده را به شمال زاهدان یعنی حوضه لار هدایت می کند(خسروی،ص 43).همین امر مکان یابی اولیه شهر زاهدان را تا حدودی توجیه می نماید.

طولانی ترین گسل منطقه زاهدان از حرمک تا جنوب شرق(کوههای پداغی) می باشد که سمت فرودگاه ،شرق همت آباد و شیرآباد را در بر می گیرد. گسل هایی دیگر منطقه در شمال غرب زاهدان در منطقه تل سیاه و دریاچه گرجی و گسل ناوار و گسل شمال شرقی – جنوبی غربی کوههای جنوب کلاته رزاق زاده و ارتفاعات قطارخنجک می باشند . *

2-5-1-3-ژئومورفولوژی اقلیمی حوضه زاهدان:

ویژگیهای آب و هوایی در ژئومورفولوژی منطقه نقش مهمی ایفا می کند .این نقش عمدتا" خود را در تخریب و فرسایش خاک جلوه گر می نماید. همانگونه که اشتوکلین خاطر نشان می کند زاهدان نیز همانند سرتاسر منطقه خاوری ایران با منطقه قطعه لوت از اواخر کرتاسه به صورت سرزمین خشک و در معرض فرسایش قرار گرفت.(اشتوکلین؛1368، ص 91).

در منطقه زاهدان به علت کمی رطوبت و اختلاف شدید درجه حرارت تخریب فیزیکی به صورت فرضیه و خردشدگی سنگ ها، تخریب دانه ای و تشکیل آرن و تخریب پوست پیازی در گرانیت انجام می گیرد. اختلاف درجه حرارت که موجب پدید آمدن بادها شده همراه آب وباران در منطقه آثار تخریبی گسترده ای به جا گذاشته و دشت های ریگی و حفره های پوشیده از ماسه های بادی جابه جا شده در اطراف زاهدان پدید آورده است.

آب های سطح الارضی و زیرزمینی نیز تاثیرات مورفولوژیکی از خود به جای گذاشته اند. فرسایش سیلابی مخروط افکنه ها مسیل های نسبتا" وسیع همراه با سنگ های دانه درشت موجبات تخریب خاک را فراهم آورده(زمردیان و دیگران؛ص17-168) و با توجه به نبودن پوشش گیاهی مناسب ،کمی آب ،شوری و اسیدی بودن آب های زیرزمینی، شیب تند ارتفاعات و نفوذناپذیری دامنه های کوههای مجاور زاهدان برشدت تخریب افزوده است ؛از این رو جریان های تند آب و بادهای تند اشکال مختلف خشکی و بیابانی و شوری را در منطقه پدید آورده اند(معتمد؛1375، ص 14-13). و بعضا" با توجه  به جنس سنگ های غیر قابل نفوذ موجب وقوع سیل های نسبتا" عظیمی می گردد .که نقشه 5-3 جهت حرکت آب های سطحی و مسیل های عمده و نقشه6-3 ، اقدامات انجام شده در جهت مهار سیل و هدایت سیلاب ها را نشان می دهد .

6-1-3-شرایط اقلیمی (آب وهوا)محدوده زاهدان

شرایط اقلیمی از دو زاویه قابل بررسی است:

الف:ماکروکلیمای

ب:میکروکلیمایی

در قسمت الف به موقعیت منطقه وپدیده های وابسته به شرایط عمومی گردش جوی می پردازیم ودر قسمت ب ویژگیهای منطقه در رابطه عوامل محیطی مخصوص مناطق خشک مورد توجه قرار می گیرد 1-6-1-3-عوامل ماکروکلیمایی

هوای منطقه زاهدان تحت تاثیر دو جریان شمالی وجنوبی قرار دارد .جریانهای شمالی متاثر از ماکروکلیمای مدیترانه ای است که زمستانهای آن سرد وبارانی وتابستانها گرم وخشک است.(خسروی؛ص69).این منطقه تحت تاثیر فعالیتهای جبهه زایی در منطقه مدیترانه واقع می شود وبا توجه به آنکه عامل اصلی تشکیل وهدایت سیکلونهای منطقه معتدله موجهای تشکیل شده در بادهای غربی است (خسروی ؛ص70،به نقل از علیخانی ؛1366)واین جریانات در ارتفاعات غرب کشور رطوبت خود را ازدست می دهند ،در شرق کمتر باران آوری دارند .در فصول گرم سال توده های هوای حاره ومونسونهای هند منطقه را تحت تاثیر قرار می دهند .ریزبارانهای تابستانی در بخشهایی از بلوچستان که کمتر به زاهدان می رسند تحت تاثیر آب وهوای اقلیم موسمی مونسونها می باشند .

2-6-1-3-عوامل میکروکلیمایی

این عوامل شامل شدت تعرق ؛مجاورت با کویرهای لوت وسیستان ،بادهای 120 روزه وگرمای تابستان چاله زاهدان می باشد.این مجموعه سبب می شود تا آب وهوای زاهدان در تابستان گرم وخشک با حرارت ماکزیمم41درجه ورطوبت نسبی 17درصد ودر زمستان به متوسط 8درجه سانتیگراد دما برسد .(معتمد،ص24).

حوضه زاهدان بر اساس روش ایوانف در گروه 6یعنی مناطق صحرایی وکویری جای می گیرد این وضعیت با سایر روشهای تعیین اقلیم جوی چون روش دومارتون ،روش کوبی تقریبا"یکسان تعریف شده اند اما در روش آمبرژه اقلیم حوضه زاهدان جز مناطق خشک سرد قرار می گیرد تعیین شاخص ماهیانه خشکی حوضه زاهدان به روش اوینج نشان می دهد که از اردیبهشت تا آبان ماه شرایط بیابانی شدید ودر ماه ژانویه حالت نیمه مرطوب وجود دارد .بررسیها ومطالعات اقلیمی تورنت وایت زاهدان نشان می دهد این حوضه جزءاقلیم های خشک ملایم با تغییرات رطوبتی زیاد که تابستان خشک ترین فصل است وبالاترین میزان تبخیر وتعرق سالانه را در برداشته ،قرار می گیرد .(نگاه کنید به :خسروی؛ص79-73).

7-1-3-بادهای منطقه

باد یکی از عناصر قابل توجه اقلیمی حوضه زاهدان است.وزش باد موجب تعدیل حرارت در تابستان ،جابجایی ابرها،فرسایش ناهمواریها وجابجایی خاک وماسه ها شده همچنین موجب تشدید تعرق وافزایش خشکی می گردد .جهت بادهای زاهدان شمالی وشمال شرقی که تحت تاثیر بادهای 120 روزه است ودیگر بادهای جنوب غربی که متاثر از بادهای موسمی جنوب لوت می باشد .بادهای شمالی منشا باران نمی باشند (خسروی؛ص130)وبادهای شمال غربی که به شمال شرق ایران می رسد دارای بارندگی هستند.

مطالعات وآمارهای موجود نشان می دهد که منطقه زاهدان در معرض وزش بادها با جهات مختلف وبا سرعتهای مختلف است.معمولا"آرامترین ماههای سال آبان واوایل آذر است .پربادترین ماههای سال نیمه فروردین تا نیمه اردیبهشت است.شدیدترین باد منطقه سرعتی برابر با 6/26نات (حدود 53کیلومتر در ساعت)داشته وباد شمال بیشترین مدت را دارد.

بادهای شمال وشمال شرقی که بخصوص در گرمترین ساعات روز(ظهر)غلبه دارند در ماههای مهر و آبان وبخصوص ماههای فروردین واردیبهشت ماسه های شمالی وگردوغبار را به طرف زاهدان سوق می دهند وبر طبق شواهد موجود پر غبار ترین فصل سال همین دو ماهه فروردین واردیبهشت است.که در آن وزش بادهای شمالی وشمال شرقی در ساعات گرم روز غلبه دارد.(معتمد؛33-32).*

جدول 1-3-درصد فراوانی وسرعت متوسط بادها در حوضه زاهدان در سالهای 1362-1344

جهت

درصدفراوانی

سرعت متوسط(به نات)

شمال

04/19

8/9

شمال شرقی

66/7

5/9

شرق

95/1

8

جنوب شرقی

1/5

9/8

جنوب

7/4

7/10

جنوب غربی

45/7

12

غرب

09/2

9

شمال غربی

42/8

24/10

آرام

6/43

-

ماخذ:خسروی؛صص140-130

نمودار 1-3-در صد فراوانی وسرعت متوسط بادها در حوضه زاهدان 1362-1344

 

8-1-3-میزان دما ورطوبت در منطقه

اگرچه منطقه زاهدان از ارتفاع عمومی بیش از 1000متر برخوردار است وارتفاعات اطراف آن به ارتفاع 2500متر می رسد به دلیل واقع شدن در میان دو بیابان وسیع در شرق (سیستان )ودر غرب (دشت لوت)،در دسته بندی آقای گنجی جزءگروهBSHیعنی آب وهوایی صحرایی،استپ وبا متوسط حرارت 18 درجه سانتیگراد قرار گرفته است واز دما ورطوبت بسیار متغیر برخورداست.

(76.,p 1999( Bandarian,.

میانگین دمای سالیانه حوضه زاهدان از معادل 91/17درجه سانتیگراد (خسروی ؛ص82)تا 8/17درجه سانتیگراد (72 Bandarian,p )محاسبه گردیده است.اما این نکته نیز قابل توجه است که تغییرات حرارت در فصول مختلف تفاوتهای بسیار فاحشی دارد .

گرمترین ماه در زاهدان تیر ماه با متوسط دمای 2/28وسردترین ماه دیماه با متوسط دمای 7/6درجه می باشد (جدول 2-3).

 

جدول 2-3-متوسط درجه حرارت سالیانه حوضه زاهدان در سالهای 1336تا1367

       ماه

 دما

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

معدل

درجه

حرارت

بهС΄

3/18

6/22

1/27

2/28

5/26

5/22

3/18

1/12

65/7

7/6

2/9

9/13

(مأخذ :خسروی ؛1369،ص86)

در سالهای مشابه (1958تا1984)جدولی که توسط آقای بندریان ترسیم شده میانگین ارقام مربوط به حرارت را نزدیک به جدول فوق آورده است

 (79 .Bandarian,p).

رطوبت نسبی شهر زاهدان نیز همانند دمای آن متغیر است.میانگین رطوبت نسبی بین 26تا57درصد در تغییر می باشد .عوامل متعددی در تغییرات میزان رطوبت منطقه نقش دارند از جمله بادهای 120 روزه وبادهای کویری (وزش غرب به شرق)ودمای متغییر ساعات مختلف روز وشب .(برای اطلاع بیشتر ر.ک.به خسروی؛ص105تا109).

نمودار 2-3 متوسط درجه حرارت در ماههای سال در شهر زاهدان در سالهای 1367-1336

9-1-3-بارندگی وریزش جوی در منطقه

ریزش های جوی منطقه زاهدان عمدتا"به صورت باران وتحت تاثیر جریانات مدیترانه ای می باشد که از اواسط پاییز تا اوایل بهار جریان می گیرد .در برخی از سالها جریانهای موسمی موجب ایجاد رگبارهای کوتاه وپراکنده ای می شوند که از اهمیت چندانی برخوردار نیستند .بارندگیهای منطقه زاهدان تحت تاثیر کلی جریانات آب وهوایی قرار داشته وبا توجه به تغییرات جوی دارای دوره های مرطوب کم باران وخشک می باشد .دوره خشک همواره مشکلات جدی برای تامین منابع آب در منطقه را به همراه داشته وموجبات کوچ ومهاجرت از اطراف به شهر زاهدان شده است .بیشترین بارندگی مربوط به فصل زمستان بوده وکمترین آن به فصل تابستان مربوط می شود.

جدول3-3-متوسط میزان بارندگی در حوضه زاهدان در سالهای 1336تا1367

بارندگی  فصل

بهار

تابستان

پائیز

زمستان

مقدار بارندگی به میلیمتر

24/17

06/1

13/17

19/61

درصد

83/17

1/1

72/17

3/63

(خسروی ،ص157ونیز بندریان ص89در آمار مشابه بدست آمده است.)-1336

نمودار 3-3-مقدار متوسط بارندگی در فصول سال در زاهدان در سالهای 1367-

10-1-3-منابع آب منطقه

با توجه به بارش سالانه حدود 80 میلیمتر باران در زاهدان و قابلیت نفوذ کم در اراضی این منطقه مقدار اندکی از این آب در حوضه آبگیر زاهدان ذخیره شده و بخشی از آن نیز به صورت سیلابهای تند از مسیر دره لار خارج می شود.

1-10-1-3- آبهای سطح الارضی

با توجه به اینکه کوههای اطراف زاهدان گرانیتی هستند امکان نفوذ آب در آنها کم است و در هنگام بارندگی سیلابها به سمت چاله زاهدان سرازیر می شوند. در بخش شمال شرقی زاهدان دره لار حوضه انتهایی جریانهای سیلابهای اطراف بخصوص جنوب بوده است . بخشی از سیلابهای شمال شرق به منطقه کلاته کامبوزیا و سعید آباد منتهی شده و رسوبات ریزدانه ای از خود بجای گذاشته اند. رودخانه های فصلی فراوانی از ارتفاعات به هنگام بارندگی به سوی دشت جریان پیدا کرده در منطقه زاهدان با بسترهای کم عمقی ظاهر شده و شیب عمومی آنها به سمت شمال شرق می باشد. اما حوضه های آبگیر زاهدان عمدتا" در جنوب شهر قرار دارد. (نقشه شماره 7-3)

 2-10-1-3- آبهای زیرزمینی حوضه زاهدان

با توجه به محدودیت منابع آبی سطح الارضی از ابتدای ایجاد شهر زاهدان تا سال 1381 تنها منبع تامین آب شهر سفره زیرزمینی آب بوده است. این آبها در دشت آبرفتی حوضه زاهدان که سنگ کف آنرا فلیش های هم قدیمی و هم جوان تشکیل داده است جمع شده و توسط چاه های عمیق استحصال می گردد.

براساس مطالعات زمین شناسی سنگ کف مسطح نبوده و دارای بلند و پستی های بسیار است از این رو عمق چاه های آب در مناطق یکسان نمی باشد. بیشتر ارتفاعات مناطق غرب و جنوب غرب حوضه از گرانیت تشکیل شده اند شکل سنگ کف حوضه را نیز مشخص کرده اند. بنابراین بخش عمده سفره آبی زاهدان تحت تاثیر شکل ارتفاعات و جنس رسوبهای آن بوده و با وجود دانه های دیگر، شن و ماسه از نفوذ پذیری خوبی برخوردار است( خسروی،ص 265) همین وضعیت در مسیل های گوربند و اطراف آن وجود دارد. منبع عمده آبهای زیرزمینی حوضه در ناودیس جنوب غرب- شمال شرق شهر قرار دارد که دارای طول4 کیلومتر با عرض 5/1 کیلومتر می باشد.

ضخامت این آبرفت حدود 70 متر تخمین زده شده است. در سایر بخشهای حوضه ضخامت آبرفت به 50 متر (مسیل دورین)و30 تا60 متر(دشت حدود فرودگاه) و در مسیرهای جاده خاش و میرجاوه به 90 تا 100 متر می رسد.(خسروی؛ نقل از پارس کنسولت  1353ص 266)

سطح تقریبی سفره زاهدان بنا به تحقیقات وزارت نیرو در سال 1363 حدود 120کیلومتر مربع بوده که حجم آب زیرزمینی معادل 4/2 میلیارد متر مکعب می باشد که از آن 120میلیون متر مکعب در سفره های آب زیرزمینی زاهدان قرار دارد.(خسروی به نقل از وزارت نیرو،1363)

این امر بویژه در محدوده های آبخوان منظم در جهت گسترش فیزیکی شهر تاثیر گذارخواهد بود به عبارتی باید جهات گسترش فیزیکی شهر را متناسب با شیب محدوده های آبخوان و سفره های زیرزمینی برنامه ریزی نمود.

2-3-ساختار دموگرافی وویژگیهای انسانی شهر زاهدان

1-2-3- تعداد جمعیت و تحولات آن طی سالهای(75-1335)

جمعیت این شهر در سال 1335،برابر 495، 17 نفر، در سال 1345 برابر 976، 38 نفر، و در سال 1355 برابر 740، 93 نفر و در سال 1365 برابر 923، 281 نفر، و در سال 1375 برابر 704/409 نفر بوده است . نرخ رشد در دهه 65- 55، 64/11 درصد و در دهه 75-65، 81/3 درصد است.

در سال 1375 جمعیت شهر زاهدان در رتبه یازدهم کشوری بعد از شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، تبریز،شیراز، کرج، اهواز،قم ،کرمانشاه و ارومیه بوده است.

شهر زاهدان در میان 16 شهر استان(سال 1375) به عنوان مرکز استان دارای 704/ 409 نفر جمعیت به عنوان پرجمعیت ترین شهر استان می باشد و کم جمعیت ترین آن شهر نگور با 2270نفر هست. بیشترین میزان رشد جمعیت75- 1335 مربوط به شهر زهک با 03/12 درصد و کمترین آن مربوط به شهر فنوج با 54/2 درصد بوه است و در آخرین دوره که دوره پنج ساله (75-70) بالاترین میزان رشد جمعیت مربوط به شهر قصر قند با 95/12 درصد و کمترین آن مربوط به شهر بمپور با 32% بوده است. جدول شماره4-3 (مرکز آمار ایران؛ 1379، ص113)

جدول 4-3 مقایسه جمعیت زاهدان با دیگر شهرهای استان سیستان و بلوچستان طی دوره (40 ساله)

نام شهر

                جمعیت

          متوسط رشد سالانه(به درصد)

1335

1345

55

65

75

45-35

55-45

65-55

65-70

75-70

75-35

ایرانشهر

3618

8653

11386

40027

76959

06/4

77/7

40/13

17/7

35/6

94/7

چابهار

1800

2828

5922

20544

34618

62/4

67/7

25/13

89/7

88/2

67/7

خاش

7439

4639

8263

20228

38924

61/4-

91/5

40/9

27/6

26/7

22/4

زابل

12221

18806

29404

75105

100887

40/4

57/4

83/9

92/3

08/2

42/5

زاهدان

17495

39732

93740

28923

409704

55/8

96/8

64/11

11/5

01/3

27/8

سراوان

4012

5397

9097

22730

4117

01/3

36/5

59/9

95/7

32/4

99/5

قصر قند

1879

308

2216

3699

8106

54/16

06/22

05/5

58/3

95/12

73/3

مآخذ: جمعیت شهرهای ایران، مرکز آمار ایران ،1379،ص 112

 

نمودار شماره 4-3 مقایسه رشد جمعیت زاهدان با دیگر شهرهای استان در سالهای 45-75(درصد)

همانطور در نمودار شماره4-3 ملاحظه می شود، بیشترین رشد شهرهای استان مربوط به شهر زهک، و کمترین آن مربوط به فنوج بوده است. هر چند که زاهدان از نظر رشد جمعیت شهری در سالهای 75- 35 رتبه سوم را داشته است ولی این شهر بعنوان مرکز استان همچنین بیشترین سهم جمعیت استان را دارا می باشد. بیشترین مقدار رشد زاهدان بین سالهای (65-55) با 64/11% بوده است که خوشبختانه این روند طی دهه های بعد مسیر نزولی داشته یعنی در سالهای (70-65) به 11/5 و در سالهای (75-70) به 01/3 تنزل پیدا کرده است . نمودار 5-3 روند متوسط رشذ سالانه جمعیت زاهدان در سالهای آماری

را نشان می دهد.

با نگاهی اجمالی به تحولات شهری و رشد ناباورانه جمعیت این شهر نسبت به استانداردهای جهانی این سوال ایجاد می شود که چه چیز باعث این سیر صعودی شده است.

بطور کلی عواملی که موجبات رشد این شهر را طی سالهای 75- 1335 ،فراهم کردند عبارت بودند از:

1-وجود نسبی آب و شرایط زیست بهتر نسبت به نقاط دیگر شهر در زمان تشکیل هسته اولیه.

2- عوامل خارجی یعنی استعمار انگلیس و وقوع جنگ جهانی اول و احداث راه آهن میر جاوه بوجود آمدن ارتباطات.

3- مهاجرین خارجی وارده از کشورهای افغانستان و پاکستان بدلیل موقعیت خاص این شهر.

4- مهاجرین داخل استان و خارج استان بخصوص از یزد و کرمان و بیرجند.

5- مسائل سیاسی و اداری و مرکزیت استان و تمرکز خدمات.

6- مسائل امنیتی و توجه خاص دولت به این منطقه در مورد خالی نگذاشتن این منطقه مرزی

7- نزدیک بودن به راههای آبی و همسایگی با دو کشور خارجی از نظر تجارت کالا و قاچاق

2-2-3- تراکم نسبی جمعیت در سطح شهر:

تراکم ها تحت تاثیر عوامل مختلفی چون عوامل طبیعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، ... بوجود می آید. کشور ما ایران هم از این قاعده مستثنی نبوده و ما شاهد تراکم های جمعیتی مختلفی در تمام نقاط ایران هستیم. در این میان استان سیستان و بلوچستان جزو کم جمعیت ترین و کم تراکم ترین نقاط ایران محسوب می شود با وجود آن شهر زاهدان به عنوان مرکز استان بیشترین جمعیت استان را دارا می باشد و طبعا" دارای بیشترین تراکم نسبت به سایر شهرهای استان می باشد. جمعیت زاهدان که در سال 1375 در حدود 410000 نفر گزارش گردیده با احتساب مساحت در حدود 4000هکتار تراکمی در حدود 136 نفر در هکتار می باشد. تراکم ها در این شهر به تبع عوامل مختلفی است. همچون جاذبه های سکونتی، قیمت زمینها، تناسب بین بعد خانوار و سطح زیربنا، وجود واحدهای اداری و خدماتی در بعضی نقاط..... در مجموع تراکم جمعیتی مختلف شهر تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل اجتماعی- اقتصادی و نیز چگونگی نحوه توزیع خدمات متفاوت بوده و می توان با توجه به ویژگیهای بافت شهر در قسمتهای مختلف مرکزی میانی و حاشیه ای به یک رابطه منطقی درست دست یافت. همانطور که می دانیم تراکم جمعیت در اکثر مناطق دنیا در قسمت حاشیه وفقیر نشین و پایین دست شهر به مراتب خیلی بالاتر از نقاط دیگر شهر است یک ضرب المثل در آمریکای لاتین که بیان کننده نظریات« خوزه دو کاسترو» است (کتابی؛ 1370،ص140) این چنین میگوید: ((فقرا سفرهای خالی ولی بسترهای پربرکتی دارند.))کاسترو برخلاف مالتوس و سایر مخالفان افزایش جمعیت که فقر و بدبختی جوامع بشری را معلول زیادی تولد و تناسل می دانستند زاد و ولد زیاد را نتیجه و زائده فقر و پایین بودن سطح زندگی و بدی وضع تغذیه میداند. به نظر وی گرسنگی مزمن در وظایف کبد که یکی از وظایفش جذب استروژن خون است اثر کرده و باعث افزایش میل جنسی می گردد. همچنین مردم فقیر و حاشیه شهر برطبق نظریه روانشناسی((مکانیسم جبران)) چون از نظرهای دیگر مثل پوشاک، خوراک، لباس، و ... در محرومیت هستند و هیچ لذتی به غیر از غریزه جنسی نمی شناسندسعی میکنند از طریق لذت جنسی محرومیت های خود را جبران کنند. بحث در کم و کیفیت نظریات کاسترو از مبحث ما به دور است ولی آنچه مسلم است رابطه تنگاتنگی بین سواد، ثروت و موقعیت اجتماعی،شغل، محل سکونت و...) با بعد خانوار وجود دارد.

در شهر زاهدان قسمتهای حاشیه نشین که در دهه اخیر شکل گرفته است دارای تراکم بالا و قسمتهای مرکزی دارای تراکم متوسط و بعضی قسمتهای غربی و جنوبی دارای تراکم پایین هستند. تراکم متوسط به طور کلی در سطح شهر 136 نفر در هکتار می باشد. ولی همانطور که گفته شد این تراکم در همه جا یکسان نیست.

در بررسی نمونه ای که در مناطق مختلف شهر زاهدان انجام شد قیمت میانگین هر متر مربع زمین در آبان 1383 این چنین بوده است: در قسمت جنوبی شهر زاهدان یعنی خیابان دانشگاه به طرف خاش و قسمتهای جدید شهر که در قسمت جنوب غربی یعنی مناطق 1، 2، 3، 4، 5، 6، 7، 8، 9، و مجتمع های مسکونی نسترن نسیم، و مجتمع های وابسته به وزارت مسکن و شهرسازی و ... بلوار آزادگان، امیرکبیر و بلوار دانشجو، 000/ 170 تومان بوده است. در قسمتهای شمال شرقی یعنی منطقه شیرآباد که از مناطق حاشیه ای و فقیرنشین شهر محسوب می شود قیمت میانگین هر متر مربع به 30 هزار تومان می رسد. لازم به یادآوری است که در قسمتهای انتهایی این منطقه قیمت هر متر زمین 000/20 تومان تنزل یافت. و در قسمتهای مشرف به محورهای اصلی قیمت زمین تا 000/60 تومان می رسد. در قسمت شمال شهر یعنی منطقه بابائیان که از همه قشر در آن سکونت دارند و بطور مطلق نمی توان این قسمت را محله فقیر نشین نامید؛ قیمت میانگین هر متر مربع زمین 000/50 تومان بوده است. در قسمتهای شرقی یعنی منتهی الیه خیابان مصطفی خمینی موسوم به قسمت کریم آباد هم که منطقه ای فقیر نشین و حاشیه ای است هر متر مربع از زمین، 000/30 تومان است. در قسمتهای میانی و محلات دیگر یعنی خیابانهای امام خمینی، سعدی، مصطفی خمینی، پهلوانی، امیر معزی، آزادی، شریعتی، طالقانی، با اندکی نوسان قیمت، به طور کلی قیمت هر متر مربع از زمین های مسکونی000/70 تومان است. در مناطقی که ذکر شد ،قیمت زمینها از افراد و بنگاهها ی معاملاتی سوال شده و به صورت میانگین بیان شده و الاممکن است در قسمتهای مختلف یک منطقه،تفاوتهای فاحشی در قیمت زمین وجود داشته باشد.

قیمتهایی که ذکر شد قیمت زمین خالی بود و بدیهی است که منزل مسکونی در حدود 20 الی 50 درصد بالاتر از قیمتهای مذکور قیمت دارد. همچنین قسمتهای میانی شهر که ذکر آن رفت در تمام جهات دارای قیمت میانگین یکسانی نیستند. مانند خیابان آزادی، شریعتی و طالقانی. در قسمتهای تجاری یعنی از محل تقاطع این  خیابان ها باخیابانها که شمالی جنوبی هستند با خیابان مصطفی خمینی که شرقی- غربی است تا محل تقاطع این خیابان سعدی که محدوده تجاری شهر محسوب میشوند( به غیر از منطقه چهارراه رسولی در قسمت شرق) دارای قیمتهای خیلی بیشتری نسبت به قسمتهای شمالی تر این خیابانها هستند.

البته قسمتهای شمالی سه خیابان مذکور دارای ارزش کمتر نسبت به قسمتهای جنوبی این خیابانها می باشد. چون قسمتهای شمالی این خیابانها مشرف به دامنه های جنوبی ارتفاعات شمالی شهر و نزدیک به محله بابائیان که تقریبا" یک محله فقیرنشین یا حاشیه نشین است، میباشد. همچنین سه خیابان سعدی،مصطفی خمینی و امام خمینی که جهت شرقی غربی دارند در قسمتهای تجاری یعنی از محل تقاطع این سه خیابان با خیابان آزادی که جهت شمالی و جنوبی دارد ، دارای قیمت بالاتری میباشند. در این محدوده تقریبا" مربع شکل که بیشتر محل استقرار واحدهای تجاری، مطب دکترها، و کمی منازل مسکونی می باشد، میانگین قیمتها خیلی بیشتر است. در این میان زیبا شهر به عنوان یکی از مناطق جدید زاهدان که در 8 منطقه طراحی و احداث شده اند قیمت زمینها در هر کدام از منطقه ها با منطقه دیگر تقاوت دارد به طور متوسط قیمت یک متر مربع در زیبا شهر 000/80 تومان می باشد.

در مجموع رابطه بسیار نزدیک بین تراکم وقیمت زمینها در قسمت های مختلف شهر وجود دارد.

بیشترین تراکم شهر در قسمتهای شرقی ،شمال شرقی ،وشمال شهر یعنی مناطق کریم آباد ،بابائیان وشیر آباد می باشد.

در حواشی زاهدان ما شاهد تراکمهای بسیار بالا هستیم که عواملی چند دراین مسئله دخیل هستند:

1- قیمت پایین این مناطق نسبت به دیگر مناطق شهر.

2- مهاجرت روستائیان وافاغنه به این مناطق.

3- بعد بالای خانوار این مهاجرین به علت سطح نازل سواد وبهداشت.

4- مساحت کم منازل نسبت به متوسط مساحت واحدهای مسکونی در شهر.

5- قرار گیری بخش کمی از واحدهای خدمات شهری در این مناطق.

6- سطح کم ویا عدم فضاهای تفریحی وفضاهای سبز.

7- ویژگیهای طایفه ای ،قومی وفرهنگی اقشار ساکن در شهر ومعیشت والگوی سکونت آنها.

8- فقدان واحدهای صنعتی قابل توجه وفقدان ساخت وسازهای جدید در این مناطق.

عوامل فوق در مناطق حاشیه ای شهر باعث شده است که تراکم جمعیت در این مناطق در حد بسیار بالایی باشد.در بررسی نمونه ای از 120 خانوار در سه نقطه حاشیه ای شهر (هر محله 40خانوار) یعنی در مناطق شیر آباد ،کریم آباد وبابائیان مشخص شد که تراکم  در این سه قسمت از شهر به ترتیب 303-314 -292 نفر در هکتار بوده است در این سه منطقه تراکم ها از 250 نفر در هکتار تا 330 نفر در هکتار در نوسان می باشد ولی رقم غالب ومیانگین برای این سه منطقه از شهر حدود 303 نفر در هکتار می باشد .در قسمتهای میانی شهر نیز تراکم نسبت به مناطق جنوب وجنوب غربی شهر بیشتر است .در این قسمتها یعنی خیابانهای آزادی ،شریعتی،طالقانی ودانشگاه تراکم کمتر در قسمتهای شمالی وجنوبی کمتر ودر قسمتهای میانی بیشتر می باشد .وخیابانهای سعدی ومصطفی خمینی وامام خمینی هم در قسمتهای شرقی وهم در غربی دارای تراکم ودر قسمتهای میانی دارای تراکم بیشتری می باشد .تراکمهای جمعیتی در این مناطق از 140تا270نفر در هکتار می باشد .

اما رقم کلی ومیانگین برای این مناطق 168 نفر در هکتار می باشد که نسبت به نقاط حاشیه شهر رقم خیلی پایین تری را نشان می دهد .در مجموع عللی که باعث کاهش تراکم در این مناطق نسبت به حاشیه شهر گردیده است را میتوان اینگونه بر شمرد:

1-افزایش سطح زیر بنای واحدهای مسکونی .

2-وجود واحدهای اداری،خدماتی،واموزشی و...،بیشتر نسبت به نقاط حاشیه ای.

3-افزایش خطوط ارتباطی وسطح معابر.

4-وجود بیشتر واحدهای تجاری ومطب های پزشکی .

5-کاهش بعد خانوارها.

6-کاهش تعداد خانوارها در واحد مسکونی.

در بررسی نمونه ای که از قسمتهای یاد شده انجام گردید مشخص شد که بعد خانوار در این قسمتها 2/5نفر می باشد وتعداد خانوار در هر واحد مسکونی 2/1 نفر می باشد یعنی ما در هر منزل در این قسمت از شهر 24/6نفر خواهیم داشت .که اگر ما 50%سطوح خدماتی وارتباطی را به متوسط مساحت منازل که در این قسمتها m250 است،اضافه نمائیم به رقم 168نفر در هکتار دست پیدا می کنیم .البته این به صورت میانگین محاسبه شده وممکن است در قسمتهای مختلف یک منطقه ما شاهد تفاوتهای زیادی در تراکم باشیم به عنوان مثال در قسمتهای شرقی خیابان مصطفی خمینی شاهد تراکم 300نفر در هکتار هستیم ولی در قسمتهای میانی آن به تراکم 140 نفر در هکتار می رسیم .(آبان ماه 1383).

در خیابانهای شهید رجائی و طباطبائی که در قسمت شمال غربی شهر هستند نیز با تراکم های بالایی روبرونیستیم وعلت آن نه به خاطر گران بودن یا مسائل دیگر است بلکه در این مناطق با افزایش سطوح خدماتی روبرو هستیم .وجود میدان بار میوه ،واحدهای صنعتی وخدماتی وتعمیر گاهی ،وجود نیرو گاه برق،مقرپادگانهای نیروی انتظامی وترمینال و.....باعث کاهش تراکم شده وعلی رغم بعد نسبتا"بالای خانوار وپائین بودن سطح فرهنگی خانوارها بطور میانگین شاهد تراکم 300نفر در هکتار هستیم که البته قسمتهای انتهایی آن به طرف بیرون دارای تراکم خیلی کمتری می باشد.

در این خیابانها مساحت میانگین واحدهای مسکونی نسترن در قسمت شرقی خیابان شهید مزاری واحد های مسکونی نسیم در بلوار دانشجو و دیگر واحدهای 230 متر وبعد خانوار 3/5نفر می باشد که تقریبا"می توان آن را در زمره مناطق حاشیه ای شهر به حساب اورد واما قسمتی از شهر که دارای تراکم پایینی می باشد وعمدتا"جهت گسترش شهر به این طرف است .یعنی قسمتهای جنوب غرب وجنوبی زاهدان می باشد .البته در بعضی قسمتهای جدید سازمان مسکن وشهرسازی ،وبنیاد جانبازان ونهادهای دیگر اقدام به ساخت واحدهای آپارتمانی نموده اند وباعث رشد عمودی شهر شده اند وتراکمهای بالایی را شاهد هستیم یعنی واحدهای مسکونی آپارتمانی در بلوار احمدآباد وبلوار ثارالله در قسمت جنوب غربی شهر.اما در مجموع چون این قسمتها در حقیقت قسمت مرفه نشین شهرمی باشد(به خصوص خیابان بزرگمهرودانشگاه درجنوب شهر) ودارای مساحت های بالای مسکونی میباشد وهمچنین به علت جدید الاحداث بودن این مناطق وبکارگیری نسبی ضوابط شهر سازی .نسبت به مناطق دیگر شهر ورعایت تقریبی استانداردهای فضایی در ساخت واحدهای مسکونی وفضای سبز وخطوط ارتباطی وواحدهای خدماتی ،این قسمتها دارای تراکم پایین تری نسبت به دیگر مناطق می باشد .در قسمتهای غربی شهر یعنی بلوار خرمشهر وبلوار معلم نیز ما شاهد چنین وضعی هستیم .در قسمت انتهایی بلوار جانبازان وجود شهر بازی کودکان با مساحت 5 هکتار ونیز وجود ارتفاعات منفرد در میانه بلوار خرمشهر وفروشگاه زنجیره ای در غرب شهر که مساحت های زیادی را اشغال وهمچنین سطح بالای زیر بنا در خانه های سازمانی (خانه های سازمانی سپاه پاسداران در بلوار آزادگان در جنوب غرب شهر )،همه وهمه در بالابردن پراکندگی وکاهش تراکم در این مناطق کمک شایان کرده اند .در مجموع در این قسمتها به طور میانگین در هر واحد1/1 خانوار زندگی می کنند وبعد خانوار نیز 4/4 می باشد .مساحت هر واحد مسکونی نیز 274متر می باشد یعنی تعداد نفرات در هر واحد مسکونی 84/4 می باشد (جداول5-3و5-3).

جدول5-3-تراکمهای ناخالص در نقاط مختلف شهر

مناطق شهر

بعد خانوار

تعداد خانوار درهرواحد

تعداد نفرات درهرمنزل

مساحت هر واحد

نفر در هکتار

حواشی شهر وقسمت فقیرنشین

2/6

4/1

5/8

200

303

قسمتهای میانی شهر وطبقه متوسط

2/5

2/1

24/6

250

168

حومه های جدید ومرفه

4/4

1،1

84/4

274

121

مأخذ:بررسی نمونه ای آبان 1383

باز هم در اینجا لازم به ذکر است که ارقام فوق رقمی میانگین می باشند وما در قسمتهای مختلف جنوب وجنوب غربی شاهد موارد استثناءبسیاری هستیم مثلا"در یک واحد 800متری در خیابان بزرگمهر فقط دو نفر زندگی می کردند ویا در همان منطقه در یک واحد 300متری 17نفر زندگی می کردند .در مجموع با مشاهده تراکم جمعیتی در شهر زاهدان در می یابیم که پراکندگی جمعیت متاثر از عواملی که ذکر آن رفت بسیار ناهمگون بوده است ومسئولان شهری بایستی در جهت رفع این نابرابریها وتوزیع بهتر عناصر شهری در جهت ایجاد تعادل در تراکم ها اقدامات مؤثری انجام دهند .اگر به تراکم های خالص مسکونی در نقاط مختلف شهر توجه کنیم به رقم های بسیار بالایی می رسیم .

جدول 6-3-تراکم های خالص مسکونی (نفردر هکتار)

تراکم خالص مسکونی در مجموع شهر

تراکم خالص در نقاط حاشیه ای

تراکم خالص درنقاط میانی

تراکم خالص در حومه های جدیدومرفه نشین

240

310

208

160

در مقایسه با استانداردهای مسکونی ملاحظه می شود که این رقمها اختلاف زیادی دارد .متوسط استاندارد برای تعداد نفرات در هر هکتار 90نفر می باشد (نمودار شماره 8-3و7-3)

(برنامه بودجه؛1375،ص44) مقایسه جدول صفحه قبل تفاوت آشکار وفاحش میان این رقمها با استانداردها را مشخص می کند .همچنین استاندارد سرانه مسکونی برای هر نفر 50متر مربع می باشد(شیعه 1376.ص 77) که این سرانه هم در سطح شهر بطور کلی خیلی پایین است وبه حدود 20متر مربع می رسد که در تقسیم بندی از نظر تراکم در رده تراکم بالا قرار می گیرد .بنابراین ملاحظه میشود که هر چند در بعضی نقاط شهر ما دارای توزیع نرمال ومطلوب جمعیت هستیم اما در مجموع پراکندگی وتراکم جمعیت در کل شهر به صورت مطلوبی نیست وبایستی برنامه ریزان شهری اقداماتی در جهت توزیع مطلوب خدمات شهری وایجاد امکانات مختلف ورزشی ،درمانی،آموزشی و...بطور متعادل در تمام نقاط شهر را انجام دهند.
 

3-2-3-ساختمان جمعیت

1-3-2-3-ساخت سنی:از آنجائیکه سن یکی از پارامترهای اصلی جمعیت شناسی است ودر جریان تجدید نسل وسالخوردگی موجود انسانی عاملی تعیین کننده است،به طورمؤثری در تجزیه وتحلیل های مربوط به حرکات جمعیتی دخالت می کند .سازه هایی که ساخت سنی جمیعت را دگرگون می سازد عبارتند از مرگ و میر تحریم و باروری ولی سازه در ساخت سنی باروری زنان ورفتار خانواده ها در این زمینه می باشد .زیرا تنظیم خانواده می تواند دگرگشتهای جمعیتی شگرفی که خود فرایند های اقتصادی بزرگی را از دیدگاه نیروی انسانی وسالخوردگی جمعیت به همراه می آورد ،سبب شود .کشورهایی که سیاست جمعیتی بر مبنای کاهش دادن میزان نوزادان را پی گیری می کنند می توانند به گامهایی  رسند که نزدیک به 60تا70در صد جمعیت خود را در سال های فعالیت اقتصادی جای دهند .بر عکس ،در کشورهای جهان سوم یا در حال پیشرفت که برای خود سیاست جمعیتی برنگزیده اند وبرنامه های تنظیم خانواده پیگیری نمی شود،به جای اینکه اهمیت نسبی گروههای پرکار خود را افزایش دهند به نسبت کودکان کمتراز 15 سال(مصرف کننده) افزاینده ودر نتیجه بار اقتصادی که بر دوش گروه فعال (64-15ساله)آنهاست افزون می شود .از اینرو آنچه در جمعیت از دیدگاه اقتصادی واجتماعی دارای بعد بزرگی است،تنها شمار آن نیست بلکه ترکیب سنی آن است .معنای این سخن آن است که باید دریابیم جمعیت با چه نسبتی در سن کار اقتصادی است وچه نسبتی بیرون از آن قرار دارد.(جدول 6و7)

جدول7-3جمعیت شهر به تفکیک گروههای عمده سنی (جداول 7-3و8-3)

سال

کل جمعیت

14- 0سال

 

64- 115

65+

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1345

39732

100

18807

33/47

20042

45/50

883

222

1355

90668

100

41143

37/45

46565

35/51

2024

223

1365

278616

100

148163

17/53

128556

14/46

5159

185

1375

409754

100

206629

42/50

7/1946

49/47

8492

07/2

1380

548863

100

186

5/46

203

75/50

17

25/4

منبع:سرشماری های عمومی نفوس ومسکن ،نمونه گیری محلی از 72 خانوار در محله خیام زاهدان (1380)

جمعیت شهر زاهدان در سال 1345دارای 39732نفر جمعیت بوده است که از این مقدار 18807 نفر یعنی 33/47%آنرا گروه سنی (14-0)سال و042/20نفر یعنی 450/050%را گروه سنی (64-15)سال و883نفر یعنی 22/2%را گروه سنی 65+تشکیل می داده است .در سال 1355از کل جمعیت 6680/90نفر،1143نفر معادل 45درصد را گروه سنی (14-0)سال تشکیل می داده که نسبت به دهه قبل 2%کاهش نشان می دهد .ولی در گروه سنی (64-15)سال ما شاهد 1%افزایش هستیم که شاید این افزایش را بتوان در اثرات اصلاحات ارضی ومهاجرت به شهر در سنین کار را توجیه کرد .اما در سنین 65+تغییری رخ نداده .در سال 65از کل جمعیت 278616 نفر148163نفر معادل 49 در صد در سن 14-0سال و128556نفر معادل 45در صد در سنین (64-15)و5159نفر معادل 6درصد در سن 65+قرار دارند یعنی مانسبت به دهه قبل شاهد 8%رشد در سنین 14-0 هستیم و5%کاهش در سنین 64-15و4/0%کاهش در 65+این تغییرات به علت وقوع انقلاب در سال 57بوده است که به علت سیاستهای نسنجیده در اوایل انقلاب ما شاهد جوانی جمعیت بوده ایم نمونه ای از این سیاستها از قبیل : واگذاری زمین به خانواده های پر جمعیت انقلاب پرجمعیت ،صدور کوپن برای خانواده های پرجمعیت ،وقوع جنگ وتشویق به موالید بیشتر ،ناآگاهی مسئولین از خطرهای جوانی جمعیت در اینده ومسامحه کاری وسهل گیری هاو.....ولی در سنین 64-15که با کاهش 5% روبرو هستیم نیز به علت وقوع جنگ که بیشتر در این سنین در گیر جنگ بودند ونیز کاهش مهاجرت از نواحی روستایی به علت توجه نسبی به مناطق روستایی ومحروم ناشی میشود.(هر چند که این سیاستها در دراز مدت ناموفق بود )در سال 1375 از کل جمعیت شهر که 409754نفر بود 206629نفر در سن 14-0سال و194617نفر در سن (64-15)سال و8492نفر در سن 65+سال قرار داشتند .در این سال نیز ما شاهد کاهش3% درسنین14-0وافزایش 1،5در صد در سنین 64-15سال هستیم ودر سن بالای 65 سال 2/1 درصد افزایش داریم (جداول 7-3و8-3)علت اینکه در آمارگیری 75ما شاهد کاهش در صد جوانی هستیم .یکی  به علت ترویج سیاستهای کنترل جمعیت بعد از آمارگیری 65است واینکه مسئولین کم کم به خطرات ناشی جوانی جمعیت پی برده اند وتا حدودی به رفع آن اقدام کرده اند کما اینکه در سالهای قبل از آن نه تنها این کارها انجام نمی شد،بلکه به ازدیاد جمعیت هم تشویق می شد .

دومین علت کاهش جمعیت 14-0شرایط حاکم بر کل اقتصاد کشور بوده ،کم شدن در آمدهای سرانه ،افزایش فقر ،بیکاری ،بایکوت کردن اقتصاد ایران در عرصه بین المللی ،مشکلات ناشی از جنگ ،نبود آگاهی مردم همه و همه باعث کاهش جمعیت در این سنین گردید (نمودار 9-3)

نمودار 9-3 هرم سنی جمعیت شهر زاهدان در سال 1375

 

3-3-2-3-نسبت  جنسی:

جمعیت هر دو جنس زن ومرد را در بر می گیرد .یعنی به هنگام زایش 105 نفر پسر در برابر 100نفر دختر است.

شهر زاهدان از نظر نسبت جنسی در سالهای مختلف روند گوناگونی داشته است. این شهر به علت موقعیت خاص خود از نظر جغرافیایی،آب وهوایی،محرومیت نسبت به دیگر نقاط کشور ،ویژگیهای قومی،وفرهنگی ،اجتماعی و...،دارای نسبت جنسی متفاوتی با سایر نقاط می باشد .در سال 1345 از کل متولدین این شهر که 7196نفر بودند ،3511 نفر پسر و 3635 نفر دختر بودند ,نسبت جنسی در بد و تولد 96پسر در مقابل 100 دختر و از کل جمعیت این شهر در این سال که 39732 نفر بودند 20356 نفر را مردان و 19276 نفر را زنان تشکیل می داده اند . و این نسبت در کل جمعیت به 105 در برابر 100 زن می رسد . در سال 1355 از کل متولدین این شهر که 16533 نفر بودند , 8450 نفر را دختران تشکیل می دادند و نسبت جنسی در این مقطع 104 پسر در مقابل 100 دختر بود . همچنین کل جمعیت در این سال 93740 که 49499 نفر را مردان و 42221 نفر را زنان تشکیل می دادند یعنی نسبت جنسی کل جمعیت 117 مرد در مقابل 100زن بود (نمودار 11-3 و 10-3)

در سال 1365 از کل متولدین این شهر که 13801 نفر بودند 7022 نفر را پسران و 6779 نفر را دختران تشکیل می دادند و نسبت متولدین 103 پسر در برابر 100 دختر بود و در این سال از کل جمعیت که 278616 نفر بود ,141243 نفر را مردان و 137373 نفر را زنان تشکیل می دادند و نسبت جنسی در کل برابر102 نفر بود ه است . در سال 1375 از کل متولدین این سال که 9552 نفر بودند 5151 نفر را پسران و 4401 نفر را دختران تشکیل می دادند یعنی در برابر هر 117 متولد پسر و 100 دختر بوده است .

همچنین از کل جمعیت در این سال که 409754 نفر بوده اند 208075 نفر را مردان و 201679 نفر رازنان تشکیل می داده اند . یعنی در برابر هر100 زن 103 مرد وجود داشته است.(جدول 9-3 و10-3 )

جدول 8-3 جمعیت کل شهر زاهدان در سالهای مختلف به تفکیک سن و جنس (1)

سالها و جنس

1345

1355

مرد

زن

مرد

زن

کلیه سنین

30356

19276

46902

43766

کمتر از5سال

3511

3635

8450

8082

9-5ساله

3307

3172

7128

6799

14-10ساله

2716

2416

5902

5264

19-15ساله

1851

1862

5348

5028

24-20ساله

1399

1557

355

4032

29-25

1219

1365

2152

3255

34-30ساله

1295

1251

2808

2408

39-35ساله

1118

1047

2250

1889

44-40ساله

1111

927

3210

1838

49-45ساله

865

621

1736

1219

54-50ساله

640

561

1667

1322

59-55ساله

381

385

822

624

64-60ساله

428

349

652

576

65-

465

478

1096

928

 

 

 

جدول 9-3 نسبت جنسی در بین متولدین سالهای 75- 1335

سال

1335

1345

1355

1365

1375

نسبت جنسی

_

96

104

103

117

 

جدول 10-3 نسبت جنسی کل جمعیت شهر در سالهای 75-35

سال

1335

1345

1355

1365

1375

نسبت جنسی

_

105

117

102

103

مآخذ: استخراج از سرشماری نفوس و مسکن (75- 35)

4-2-3-بعد خانوار:

استان سیستان وبلوچستان وبه طبع آن شهرزاهدان که منطقه ای محروم از لحاظ بهداشتی ،فرهنگی ،اقتصادی،اجتماعی و...می باشد دارای بعد خانواری متفاوت از سایر نقاط ایران می باشد .بعد خانوار در این شهر متاثر از عوامل اجتماعی ،فرهنگی ،اقتصادی،موقعیت خاص این شهر از نظر ورود مهاجرین داخلی وخارجی دارای تغییراتی بوده است .طبق سرشماری های عمومی نفوس ومسکن در سال 45تعداد خانوارهای این شهر 8000خانوار وبعد خانوار در این سال 87/4نفر بوده است .در این سال بیشترین فراوانی متعلق به خانوار های 4نفره(5/14درصد کل خانوارها)می باشد وخانوارهای 5نفره ،3نفره و2نفره به ترتیب در دوره های بعد قرار دارند .با ادامه روند افزایش جمعیت در سال 1355به تعداد خانوارهای آن نیز افزوده گشته،بنحوی که مجموع خانوارهای شهر معادل 19530نفر ومتوسط افراد هر خانوار برابر 64/4نفر ابوده است .در این سال نیز خانوارهای 4نفره بیشترین فراوانی را داشته (2/15درصد کل خانوارها)وخانوارهای 3نفره و5نفره به ترتیب پس از آن قرار می گیرند مقایسه این سالها نشان می دهد که در سال 1355علیرغم بهبود نسبی امکانات زیست وکاهش نسبی مرگ ومیر بعد خانوار نسبت به 1345کاهش یافته است.در توضیح این امر می توان به خروج بخشی از نیروهای فعال شهر به مقصد کشورهای خلیج فارس اشاره نمود .کشورهای فوق به سبب رونق اقتصادی ناشی از در آمد نفت جاذبه جمعیتی خوبی برای جذب نیروهای یاد شده بوده اند .در سال 1365افزایش جمعیت شهر وتحولات مربوط به آن چشمگیر وغیرمنتظره بود به نحوی که تعداد خانوارهای آن 48869ومتوسط افراد هر خانوار 77/5نفر بوده است.در سال 1375این شهر دارای 70305خانوار و بعد خانوار در این سال 8/5 نفربوده است که رشد زیادی نسبت به دهه (65-55)نداشته واین امر نشان از بهبود شاخصهای فرهنگی ،بهداشتی ،اقتصادی واجتماعی در این شهر می باشد.(جدول 11-3 و نمودار 12-3)

جدول 11-3-تعداد وبعد خانوار شهر وتغییرات آن طی سالهای مختلف

خصوصیات جمعیتی

سالهای آماری

نرخ رشد(درصد)

 

45

55

65

75

55-45

65-55

75-65

کل جمعیت

39732

90668

278616

409754

96/8

64/11

3/4

تعدادخانوار

8000

19530

48869

70305

33/9

6/9

7/3

بعد خانوار

87/4

64/4

77/5

8/5

25/0

2/2

51/0

مأخذ :محاسبه از سرشماریهای عمومی ونفوس ومسکن

5-2-3-حرکات جمعیت:

شهر زاهدان با توجه به موقعیت جغرافیایی خود و مرکز استان بودن وهمجواری با دو کشور افغانستان و پاکستان ونزدیکی نسبی به آبهای آزاد از نظرات حرکات مکانی دارای تغییرات زیادی در سالهای اخیر بوده است .مسائل اقتصادی وتجاری حاکم بر منطقه ،تحولات سیاسی منطقه وبخصوص حمله امریکا به افغانستان پس ازوقایع 11سپتامبرسال 2001حرکات مکانی را در این شهر به شدت تحت تأثیر قرار داده است واین شهر از این نظر دارای نوسانات متفاوتی از سایر استانها بوده (به غیر از بعضی استانها که دارای مراکز صنعتی یا جاذبه های دیگر هستند )قاچاق کالا که جاذبه های خاص خود را برای سوداگران دارد،نزدیکی به بازارچه های مرزی میرجاوه،پیشین میلک(زابل)،کوهک،(سراوان)ورودآوارگان افغانی ،همه وهمه در حرکات مکانی جمعیت این شهر تآثیر به سزایی داشته اند همچنین درزمینه حرکت طبیعی جمعیت یعنی زایش ومرگ ومیر نیز این شهر با توجه به مسائل فرهنگی ،سطح بهداشت ،محرومیت استان از نظر اجتماعی وآموزشی نسبت به سایر استانها ،شکاف طبقاتی ،فقر ،و...دارای فرازونشیبهای خاص خود می باشد که ذیلا"به بررسی مختصری در مورد این تحرکات مکانی ونیز حرکات طبیعی جمعیت می پردازیم:

1-5-2-3-حرکات زمانی جمعیت:

تعداد بالای موالید در کشور جهان سومی مثل ایران وبه تبع آن شهر زاهدان در اکثر موارد نه به علت مسائل بی بند وباری وروابط نامشروع آن که در بعضی کشورهای انگلیسی زبان وحوزه کارائیب دیده می شود ،بلکه به علت مسائل اجتماعی ،اعتقادی ،فرهنگی،واقتصادی می باشد.

خانه دار بودن اکثر زنان در این شهر ،تمایل به خانواده های گسترده ،اعتقادات دینی وکافی نبودن سیاستهای کنترل جمعیت وبهداشت در این شهر در سالهای 79،78،75،65،55،45،به ترتیب 4296نفر،12977،11672،13007،80017،نفر بوده است (ثبت احوال ؛1378) با آنکه جمعیت 79،78بیشتر از سال 65بوده است ولی موالید در این سال بیشتر از تمام سالهای مذکور بوده است که علت آن سیاستهای جمعیتی بعد از انقلاب وورود مهاجرین افغانی وازدواج با ایرانی ها بوده است.

درجه ومیزان موالید شهر زاهدان در سال 1375 18/26نفر بوده است یعنی به ازاءهر 1000نفر 18/26در یکسال متولد شده اند این رقم برای سالهای 65،55،45،به ترتیب 85،110،13/46نفر بوده است.

2-5-2-3-حرکات مکانی جمعیت

استان سیستان وبلوچستان وبه تبع آن شهر زاهدان به علت مسائل اقلیمی واقتصادی از نظر مهاجر فرستی بیشترین تعداد مهاجر خود را در سالهای اخیر روانه شهرهای مشهد،گرگان،تهران،وکمی به شیخ نشین های خلیج فارس روانه داشته است در سرشماری سال1375تعداد 8734نفر از جمعیت شهر مشهدرا مهاجرین استان سیستان وبلوچستان تشکیل داده اند این رقم برای شهر تهران وگرگان نیز به ترتیب 14910نفر و27540نفر بوده است .کشورهای عربی خلیج فارس هم به علت جاذبه های شغلی وتجاری وهمچنین کشورهمسایه پاکستان بعنوان پل ارتباطی با کشور هندوستان مقداری از مهاجرین این شهر را که عمدتا"از تجار هستند ،پذیرا هستند که متأسفانه آمار دقیقی از تعداد مهاجرین در دست نیست .شهر زاهدان از نظر مهاجر پذیری خصوصا"مهاجرین افغانی نیز دارای بالاترین میزان نسبت به شهرهای غربی کشور می باشد.

این شهر به علت موقعیت خاص جغرافیایی خود که فاصله 100کیلومتر با پاکستان وحدود 150الی 200کیلومتر با افغانستان را دارد دارای نوسانات زیادی از نظر مهاجر پذیری در سالهای مختلف بوده است.در مرداد ماه 1380تعدادکل مهاجرین خارجی استان در حدود 376652نفر بوده است.که دراین میان شهر زاهدان بالاترین رقم یعنی 179404نفر را به خود اختصاص داده است. شهرهای دیگر استان یعنی زابل ،خاش،ایرانشهر،سراوان،چابهار،ونیکشهردارای جمعیتی به ترتیب 2347،4056،14500،28032،37431،11082نفر بوده اند .همچنین شهر زاهدان از نظر خانوار دارای 29900خانوار اتباع خارجی بوده است. (نمودار13-3)

6-2-3-عوامل مهاجرت به زاهدان

برای علل مهاجرت قاعده ای منسجم وجود ندارد .علتها وانگیزه ها برای مهاجرتها گوناگون ودر عین حال مکمل یکدیگرند .اگرچه دو عامل ((دافعه))و((جاذبه))در مبدأومقصد مهاجران نقش مهمی ایفا می کند بطوریکه گاهی انگیزه های ساده را تشدید می کند ارزیابی اثرات نسبتا"پیچیده عوامل مؤثر بر تصمیم مهاجرت ساده نیست وتصمیم بر مهاجرت نیز لزوما"همیشه منطقی نمی باشد .جریانات مهاجرتی نسبت به تغییر انگیزه حساس هستند وگاهی اوقات بازتاب اثرات نیروهای توزیعی پیشین می باشد ویا به عبارت بهتر بعضی از جوامع جهت مهاجرت استعداد بیشتری دارند.عواملی که می تواند در این مهاجرتها نقش داشته باشند به شرح ذیل میباشند.

1-6-2-3-عامل جغرافیایی:

زندگی در هر جایی از دنیا در ارتباط مستقیم با آب وهوا وباران بستگی دارد.زندگی روستائی در این استان هم در ارتباط بسیار تنگاتنگی در ارتباط با این عوامل می باشد .مقایسه ای بین میزان تولیدات زراعی هر سال با میزان جرائم وبا شغل های کاذب شهر زاهدان به خوبی بیانگر این مطلب است که هر سال که تولیدات پایین بوده،میزان جرائم وشغل های کاذب بالا رفته است .اکثر مردم روستاهای اطراف زاهدان بخصوص زابل که با خشک شدن بستر هامون وهیرمند در سالهای اخیر تعداد زیادی را بیکار ومقدار زیادی جاندار را تلف کرده است و این مردم دارای سطح سواد پایین وعدم تخصص لازم در کارهای دیگر هستند وپس از مستأصل شدن از بیکاری راهی بجز مهاجرت به شهرهابخصوص زاهدان بعنوان شهری تجاری خدماتی پیش پای خود نمی بینند.همچنین عده دیگری از مردم شهر به علت شرایط آب وهوایی نامناسب زاهدان ممکن است به شهرهای دیگر به خصوص تهران ومشهد وگرگان که شرایط بهتر جغرافیایی برخوردار است مهاجرت کنند.

 

2-6-2-3-عوامل اجتماعی وفرهنگی واداری:

یکی دیگر از عوامل مهاجرت به شهر زاهدان امکانات اجتماعی وفرهنگی ،اشتغال،بهداشت ودرمان،دانشگاهها،مراکزآموزشی ،مراکز تفریحی و....است روستائیان بخصوص جوانان ممکن است تحت تأثیر این جاذبه ها روستاهای خود را رها ساخته ودر این شهر سکنی گزینند .همچنین زاهدان بعنوان مرکز اداری سیاسی استان می تواند باعث مهاجرت اجباری عده ای با خانواده خود از نقاط دیگر استان وکشور به این شهر شود ویا عده ای بخاطر کار اداری از این شهر به نقاط دیگر بخصوص تهران مهاجرت کنند.در حال حاضر بیشتر امکاناتی که در شهر زاهدان است در دیگر نقاط استان موجود نمی باشد .بعنوان مثال حتی برای یک عکسبرداری ساده از مغز،بیشتر مردم باید از راههای دور به زاهدان سفر کنند وحتی شهر زاهدان هم فقط دو دستگاه سی تی اسکن دارد.

3-6-2-3-عوامل اقتصادی:

وقتی ما در شهر زاهدان از عوامل اقتصادی بعنوان یکی از علل جذب مهاجرین با مهاجرپذیری سخن می گوئیم منظور ما این نیست که در این شهر سرمایه گذاریهای اقتصادی در بخشهای کشاورزی وصنعت صورت گرفته است زیرا اساسا"این شهر استعداد وتوان کافی را برای صنایع وکشاورزی نداردوهمچنین این شهر به علت کمبود شدید آب از این حیث آمادگی ندارد ونیز به علت بدی آب وهوا بیشتر سرمایه گذاران خصوصی تمایلی به سرمایه گذاری در این شهر ندارد بر اساس سر شماریهای عمومی نفوس ومسکن نیروی شاغل در بخش کشاورزی در سال 1365معادل 2درصد ودر سال1375برابر 2،9درصد ودر بخش صنعت در سالهای 1365و1375به ترتیب 42%و40%بوده است منظور ما از عوامل اقتصادی بودجه های کلان دولتی است که در این شهر تزریق می شود.زاهدان بعنوان مرکزیک استان محروم ومرزی وبعنوان مرکز سرویس دهی به نقاط دیگر استان،از نظر سیاسی وحفظ مرزهای جنوب شرقی بعنوان یک منطقه استراتژیک ،صرف نظر از توان های بالقوه از نظر ساختاری که باید حفظ شود وعلت وجودی این شهر هم همین بودجه ها است که یک شهر مجازی را که روی پای خودش نیست بوجود آورد،هرکس از شهر ویا روستای خود رانده شود وبه زاهدان بیاید انواع شغلهای کاذب وکارهای قاچاق در پیش پای اوست.شهر زاهدان را از نظر اقتصادی بیشتر می توان یک شهر تجاری به حساب آورد که عملکردی فرا منطقه ای داشته باشد .افراد بیکار حتی می توانند با خرید وفروش چند گالن بنزین در روز امرار معاش کنند.

7-2-3-فعالیت واشتغال(صادق زاده؛1381،ص71)

هر چه به دوران قبل باز گردیم وآمار دهه های قبل را در این شهر نگاه کنیم متأسفانه متوجه می شویم که هر چه زمان پیش می رود بر میزان جمعیت غیر فعال افزوده شده وبار تکفل زیادتروهرروزازمیزان مشاغل وفعالیتهای پربازده و تولیدی کاسته وبر میزان مصرف زدگی وفعالیت ها ومشاغل کاذب وکم بازده افزوده می شود.

تعداد کل شاغلین در سال 9652،45نفر یعنی 37درصد از کل جمعیت 10 سال به بالا و7/24درصد از کل جمعیت شهر،در سال 55از مجموع 62183نفر جمعیت 10سال به بالای این شهر 22176نفریعنی 6/35درصد ودر سال 1365، 7/31درصداز افرادبالای 10سال ودر سال 1375، 99/27درصد از جمعیت بالای 10سال را افراد شاغل تشکیل می داده اند .

ملاحظه می شود درصدی از افراد بالای 10 سال که شاغل بوده اند در هر دهه چند درصد کاهش یافته اند .علت این امر نیز ناشی از عواملی چون بالا رفتن آموزش ها واشتغال درصد بیشتری از جوانان به تحصیل ،تغییرات تکنولوژیکی شهری،بالا رفتن سطح رفاه وآسایش وهمچنین کمبودهای شغلی وتغییرات ساختار اقتصاد ملی می باشد .

در مقایسه با جمعیت کل شهر درصد شاغلین در سالهای 75،65،55،45،به ترتیب 7/24درصد،4/24درصد،4/18درصدو19/27درصدبوده است.

جدول(12-3 )بررسی جمعیت فعال شهر زاهدان در سالهای آماری

 

         1345      

         1355

        1365

          1375  

 

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

جمعیت

درصد

کل جمعیت فعال

9949

100

23222

100

63098

100

80617

100

جمعیت مشاغل

9652

1/97

22176

96

52065

83

75230

3/93

جمعیت بیکار وجویای کار

297

9/2

1046

4

11033

17

5387

6/6

8-2-3-وضعیت اشتغال در بخشهای مختلف:

نگاهی به ارقام سرشماریهای عمومی نفوس ومسکن شهر زاهدان در مورد شاغلین نشان می دهد که از سال 1345به این طرف مرتبا"از نسبت شاغلین این شهر کاسته شده است .بطوریکه این نسبت در سال 1345برابر 1/97درصد از کل جمعیت بالای 10 سال ،در سال 1355،96درصد از کل افراد بالای 10سال،در سال 1365 ،83درصد از کل جمعیت شاغل را تشکیل داده اند .از نظر درصد فعالیت مجموع جمعیت شاغل در بخشهای عمده اقتصادی یعنی صنعت وکشاورزی وخدمات،در سالهای آماری ما شاهد ترکیب تقریبا"یکنواختی از جمعیت شاغل در این سه بخش در سالهای مختلف آماری هستیم (جدول 12-3 ) بطور کلی شهر زاهدان با توجه به شرایط تقریبا سخت زندگی از نظر منابع آب ,آب و هوا و ....... و همچنین شرایط خاص جغرافیایی استعدادهای خاص خودش را از نظر فعالیتهای اقتصادی دارا می باشد هر کس حتی یکبار به این شهر سفر کرده باشد در نگاه اول متوجه می شود که تنها بخش خاصی از فعالیتهای اقتصادی بر این شهر و مردم آن غلبه دارد .

معمولاعلت وجودی هر شهری یک یا چند عامل می باشد و ما در هر شهر شاهد فعالیتهای عمده خاص هستیم و همانطور که وقتی ما نا می از شهر تبریز و اراک می زنیم از نظر فعالیت اقتصادی بخش صنعت در ذهن ما تداعی می شود یا وقتی صحبت از شهرهای شمال می شود بخش کشاورزی را به یاد می آوریم .ولی وقتی اسم شهر زاهدان را می آوریم بخش تجارت وخدمات خود به خود دنبال اسم این شهر آورده می شود.در سالهای مختلف آماری ما اگر نسبت شاغلین را در بخشهای مختلف اقتصادی بررسی کنیم می بینیم که بیشترین میزان جمعیت شاغل این شهر به ترتیب در بخشهای :خدمات ،تجارت،صنعت،کشاورزی وسایر فعالیتهای نامشخص)قرار دارند.در سال 1375،1365،1355،1345،درصد شاغلین در قسمت خدمات به ترتیب 48، 8/58 و2/51 و5/60درصد بوده است .در قسمت صنعت نیز در این سالها به ترتیب از کل جمعیت شاغل این شهر به ترتیب :41درصد،5/38درصد،6/42درصدو33/35درصد در بخش صنعت اشتغال داشته اند وبالاخره در قسمت کشاورزی نیز در سالهای 75،65،55،45،به ترتیب :3درصد8/1درصد،2درصدو72/1درصد کل جمعیت شاغل به کار اشتغال داشته اند .

جدول 13-3توزیع شاغلین شهر در سالهای مختلف آماری

سالهای

آماری

جمعیت فعال

مجموع

شاغلین

فعالیتهای عمده اقتصادی

        کشاورزی

صنعت

خدمات

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

1345

9649

100

9652

1/97

285

3

2964

41

3130

48

1355

73223

100

22176

96

409

8/1

8539

5/38

4624

5/58

1365

63098

100

52065

83

1041

2

22181

6/42

12951

2/51

1375

80617

100

75220

3/93

1293

72/1

26578

33/35

33/35

5/60

مآخذ: مرکز آمار ایران،سرشماری عمومی نفوس و مسکن

همانطور که ملاحظه می شود در بین بخشهای عمده اقتصادی بخش خدمات و تجارت بیشترین سهم را در فعالیتهای این شهر دارد در طول سالهایی که از عمر این شهر می گذرد، بخش تجارت همواره رکن  اساسی اقتصاد آنرا تشکیل داده است دسترسی آسان به مرزهای شرق کشور و نیز به بندر چابهار بزرگترین بندر ایران واقع در حاشیه دریای عمان و نیز سنخیت قومی و فرهنگی ساکنین این منطقه با بخشهای تجاری، کالاهای ساخته شده در آنسوی مرزها را به اینسوی وارد و از آنجا به نقاط مختلف کشور صادر نماید. در این میان از آنجا که بازرگانی خارجی کشور تابع ضوابط و مقررات معینی است که محدودیتهایی را بر فعالیت افراد دست اندر کار این امر وارد می نماید توسل به روشهای غیر قانونی تجارت و به عبارت دیگر اقدام به قاچاق اجناس خارجی را بعنوان راه گریزی برای رهایی از قید محدودیتهای یاد شده، همواره از مشکلات عمده این شهربوده و تاثیرات نهایی بر کلیه جنبه های متنوع اقتصادی و اجتماعی آن به جای گذارده و حتی بافت کالبدی شهر را نیز از خود متاثر نموده،به دلیل فقدان زیر بناهای لازم برای رشد نهادهای تولیدی ،در حال حاضر تقریبا"کلیه کالاهای،مصرفی غیر خوراکی وبخش اعظم مواد خوراکی ازخارج استان وارد می شود .بر این اساس شهر زاهدان نه یک شهر صنعتی ونه یک شهر صنعتی –کشاورزی است .مطالعه بخشهای مختلف اقتصاد این شهرستان نشان می دهد که اگر چه در محدوده آن فعالیتهای تحت عنوان صنعت یا کشاورزی صورت می گیرد لیکن وجود غالب آنرا فعالیتهای خدماتی وعمدتا"تجاری تشکیل می دهد .بررسی مشخص بر بخشهای مختلف اقتصادی این شهر ،سیمای آنرا به وجه متداولتری در معرض ارزیابی قرار خواهد داد.

1-8-2-3-شاغلین بخش کشاورزی

بنابر توضیحاتی که در صفحات قبل ذکر آن رفت در سالهای مختلف آماری درصد شاغلین در بخش کشاورزی از 3درصد تجاوز نکرده است.تنها دلیل درصد شاغلین در این قسمت از فعالیتهای اقتصادی قهر طبیعت بوده است .این شهر با قرارداشتن در یک ناحیه خشک جنوب شرق کشور از نظر میزان آب بسیار در مضیقه می باشد هم از نظر میزان آبهای سطحی وهم آبهای زیرزمینی .

بنابرگزارش ایستگاه سینوپتیک زاهدان متوسط بارندگی از سال 1360تا1374، 83میلیمتر بوده است همچنین میزان بارندگی در سال 78 ،8/34 میلیمتر بوده است .

توضیح اینکه فقر منابع کشاورزی طبعا"نبایستی انتظار رقم بالای شاغلین در بخش کشاورزی را داشته باشیم .تعداد شاغلین بخش کشاورزی با وجود نوسانهایی که طی دهه های مختلف داشته ،در مجموع نقش کمی در ایجاد اشتغال ایفا کرده است .همچنین همان تعداد افراد کمی هم که در بخش کشاورزی به فعالیت اشتغال دارند .با توسعه شهر ومورد توجه قرار گرفتن زمینهای آنها در ساخت وسازهای شهری ،با توجه به سود بیشتر حاصل از فروش زمینهای خود نسبت به تولیدات اندک کشاورزی که با مشقت تولید میشوند ،ترجیح می دهند همان زمینهای کشاورزی خود را به فروش برسانند وپول خود را در قسمت خدمات وتجارت به کار اندازندبه طوریکه هر ساله از درصد افراد شاغل در بخش کشاورزی کاسته شده و شاید رقم آنها به صفر برسد. در سالهای 1345، 1355، 1365و 1375 از مجموع افراد شاغل که به ترتیب از این قرار بوده اند: 9652، 22176، 52065 و 7523 نفر، به ترتیب :3 درصد، 8/1 درصد، در بخش کشاورزی اشتغال داشته اند. ملاحظه می شود که در سالهای اخیر یعنی در سال 1375 درصد افراد شاغل در بخش کشاورزی به کمترین میزان خود نسبت به سال 1345 تاکنون رسیده یعنی 72/1 که این خود ناشی از فقر منابع کشاورزی و بخصوص کاهش بارندگی در این سالها و نیز کاهش منابع زیرزمینی و پائین رفتن سطح آب سفره های زیرزمینی در اثر استفاده های شهری بوده است. در سال 1376 در شهر زاهدان در مجموع 420 هکتار زمین و باغ کشاورزی موجود بوده است که (برنامه و بودجه ،1376، ص 95) که 130هکتار آن باغی و بقیه یعنی 290 هکتار آن زمینهای کشاورزی که همه آنها به صورت سنتی اداره می شوند.

با توجه به ارقام تعداد افراد شاغل و نیز مقدار زمینهای زیرکشت در این شهر متوجه می شویم که این قسمت از اقتصاد شهر نقش بسیار کم رنگی در جذب نیروهای شغلی دارد و هر ساله نیز بعلل مختلف این نقش کم رنگتر می شود بایستی سرمایه گذاری های شغلی در این منطقه که استعدادهای کشاورزی فقیری را داراست، متوجه قسمتهای دیگر اقتصاد شود و بنحو شایسته در ایجاد اشتغال گام برداشته شود.

2-8-2-3- شاغلین بخش صنعت

معمولا" وقتی صحبت از صنعت به میان می آید در ذهن اکثر افراد معنی خاصی پیدا می کند. به عبارت دیگر بیشتر افراد صنعت را به معنای عام می شناسند و وقتی این کلمه را می شنوند برای آنها کارخانجات بزرگ ماشین آلات، ذوب فلز، قطعه سازی و ...)تداعی می شود. حال ببینیم صنعت در شهر کویری جنوب شرق کشورمان، زاهدان چه معنایی دارد؟

به طور کلی شهر زاهدان به عنوان یک شهر محروم نسبت به دیگر شهرهای ایران از نظر طبیعی، اقتصادی و فرهنگی، با فقر منابع تولیدی و صنعتی روبروست. مهمترین مشکلاتی که بر سر راه منابع و استقرار آن در این شهر وجود دارد عبارتند از:

1- کمبود منابع آبی لازم که مهمترین مصرف صنایع را تشکیل می دهد.

2- عدم تمایل سرمایه گذاری سرمایه داران به علت مسائل آب و هوایی و سختی زندگی

3- کمبود مواد اولیه برای صنایع.

4- مشکلات صدور کالا و ورود مواد اولیه به این منطقه به دلیل بازرسی های مکرر و مسائل ناشی از قاچاق و در نتیجه عدم تمایل سرمایه گذاران.

با وجود این مشکلات که بر سر راه استقرار صنایع در این شهر قرار دارد، اگر نگاهی به آمار و ارقام و درصد افراد شاغل در بخش صنعت کنیم متوجه می شویم که بعد از بخش خدمات که بالاترین میزان شاغلین را در بخشهای اقتصادی دارا می باشد صنعت در ردیف دوم از نظر جذب نیروی شاغل در میان سه بخش اقتصادی قرار دارد، در سالهای 1345، 1355، 1365، 1375 ، ازکل افراد شاغل به ترتیب 2964 نفر، 8539نفر ،22181 نفر، 26578 نفر در بخش صنعت به کار اشتغال داشته اند و اگر بخواهیم برحسب درصد بیان کنیم از مجموع افراد شاغل در این سالها به ترتیب، 5/38درصد ،6/42 درصد و 33/35 درصد در بخش صنعت به کار اشتغال داشته اند.

از کل میزان شاغلین صنعت در شهر زاهدان در سال 1377  برابر 9/78 درصد در بخش ساختمان، 6/0 درصد در بخش استخراج معادن، 5 درصد در رشته آب و برق و گاز ،5/15 درصد در بخش کارگاهی و صنایع کوچک به کار اشتغال داشته اند.همانطور که ملاحظه می شود بیشترین درصد افراد شاغل در بخش صنعت را شاغلین در قسمت ساختمان سازی تشکیل می دهند(9/78 درصد)که این خود دلیل برعدم وجود صنعت به معنای خاص آن در این شهر و نیز دلیلی بر ضعف بنیانهای تولیدی می باشد. بهرحال می بینیم که صنعت به معنای صنایع و کارگاه های کوچک صنعتی و ساختمان و کمی هم در بخش گاز و برق و آب ، نقش عمده ای در جذب نیروی شاغل شهر زاهدان ایفا می کند و بایستی با اقداماتی از قبیل: تسهیلات و رفع موانع سرمایه گذاری و ایجاد انگیزه برای سرمایه گذاران از طرف دولت الگوی استقرار صنایع متناسب با شرایط طبیعی و منابع محلی و...)، شرایط بهتری را برای جذب خیل عظیم جمعیت بیکار این شهر که استعدادهای بهتری برای استقرار صنایع نسبت به بخش کشاورزی دارد، فراهم آورد.

3-8-2-3- شاغلین بخش خدمات:

یکی از بخشهایی که در طی سالهای مختلف آماری مهمترین نقش را در بین بخشهای اقتصادی ایفا کرده بخش خدمات و عمدتا" تجارت بوده است. تقریبا" می توان گفت از بدو شهر زاهدان بخش خدمات و تجارت هم تولد و رشد کرده است. وقتی که جمعیت زمینه ای برای اشتغال در بخشهای دیگر نداشته باشند و وقتی زمینه های تولیدی و کشاورزی فراهم نباشد خود به خود گرایش به سمت فعالیتهای خدماتی و تجارتی ایجاد می شود. رشد جمعیت این شهر از آغاز بر زمینه تجارت استوار بوده و با آن هماهنگی داشته است .هنگامی که در سال 1299 راه آهن کویته- نوشکی توسط انگلیسها تا دزداب ادامه یافت این خط آهن در واقع راه ارتباط میان اقتصاد آن منطقه از ایران را با هندوستان هموار نمود. تجارت میان ایران و هند که سابقه ای دیرینه داشت در اینجا رونق تازه یافت. بنابراین شهر نه بر پایه رشد اقتصاد بومی منطقه بلکه بر اساس ترکیبی از عوامل اقتصادی و جغرافیایی در سطح ملی و منطقه ای پا گرفت.

این مسئله درست است که وقتی تولید فعالیتهای تولیدی نباشد تجارتی هم در کار نخواهد بود ولی این منطقه از کشور ما  و این شهر به علت موقعیت خاص خود قسمت عمده ای از شاغلین را به کار تجارت مشغول داشته است و هر روزه حجم زیادی از کالاها ی خارجی در منطقه موسوم به چهار راه رسولی و جمعه بازار جابجا می شود.

ما در بخش صنعت دیدیم  که قسمت عمده شاغلین صنعت را شاغلان بخش ساختمان تشکیل می دهند. در قسمت خدمات نیز بخش عمده شاغلین را واسطه گران مالی و تجار و فعالیتهای کسب و کار تشکیل داده اند. این دو امر خود گواهی بر ضعف بنیانهای تولیدی این شهر و رشد انگل وار آن دارد. در سال 1345 بخش خدمات 48 درصد شاغلین را تشکیل می داده است که از دو بخش دیگر درصد آن بیشتر بوده است. در دهه 55 به علت سرازیر شدن در آمدهای نفتی و ورود مهاجران بیکار حاصل از اصلاحات اراضی، این رقم به طور قابل توجهی و به ضرر بخش صنعت افزایش یافت و به 5، 58 درصد رسیده یعنی به مقدار 5/12 درصد افزایش یافت. ولی بخش صنعت در همین دوره 5/2 درصد کاهش داشته است. در دهه 1365 به علت وقوع انقلاب و محدودیتها مسائل و مشکلات متعاقب آن و کنترل مرزها و نیز وقوع جنگ میان ایران و عراق، درصد شاغلین در خدمات و تجارت معادل 3/7 درصد کاهش یافت و به 2، 51 درصد رسید و تنها در این دهه است که شاغلین صنعت به علت توجه نسبی به مناطق محروم و کنترل بهتر مرزها نسبت به سالهای دیگر و سرمایه گذاریهای بیشتر در شاغلین بخش صنعت رشد داشته و از 5/38 درصد به 6/42 درصد افزایش پیدا کرده است. در دهه 1375 به علت اتمام جنگ و شروع رونق نسبی در امور تجاری و مسائلی مانند مناطق آزاد و تعدیل قوانین گمرکی باز شاهد افزایش این بخش از 2/51 درصد به 5/60 درصد هستیم . به هر حال بایستی با نظارت بر اینگونه مناطق با موقعیت خاص اقتصادی که عمدتا" نقش خدماتی و تجاری دارند و سروسامان دادن به امور تجاری و خدماتی و نظارت دقیق بر نوع کالاها، هم در ایجاد اشتغال گامی برداشته شود و هم از خروج مقادیر زیادی ارز به علت وجود کالاهای غیر ضروری جلوگیری شود.به طور کلی  از بررسی وضعیت اشتغال در بخشهای مختلف اقتصادی شهر زاهدان به این نکته پی می بریم که بخش خدمات و تجارت مهمترین نقش را در اقتصاد داشته است و این به دلیل ضعیف بودن نقش کشاورزی و صنعت در زاهدان می باشد.

9-2-3- وضعیت کلی سواد در زاهدان

براساس سرشماری های عمومی نفوس و مسکن کل کشور در سال 1375 از کل جمعیت 6 سال به بالای کشور 76 درصد جمعیت باسواد بوده اند. که در مقایسه با کشورهای توسعه یافته بایستی گامهای بلند را برداریم.

در بررسی وضعیت سواد در شهر زاهدان که یک نقطه دور افتاده از نظر جغرافیایی و فرهنگی در ایران می باشد ما متوجه می شویم که وضعیت کلی سواد در این شهر بسیار تاسف بار است. و آمار افراد باسواد بالای 6 سال این شهر در مقایسه با سطح ملی پائین تر می باشد. البته روند اضافه شدن درصد باسوادان در هر دوره سرشماری بهبود یافته و امیدوار کننده است و فقط ما در دهه 65-55 شاهد کاهش 9 درصد باسوادان نسبت به دوره قبل بوده ایم ولی در دوره های دیگر ما شاهد افزایش درصد باسوادان بوده ایم.

در سال 1345 از مجموع 29780 نفر جمعیت بالای 6 سال این شهر 46 درصد باسواد بوده اند و در سال 55 از مجموع 74095 نفر جمعیت بالای 6 سال 58 درصد را باسوادان تشکیل می داده اند. در سال 1365 و 1375 نیز از مجموع 202740 نفر و 330374 نفر از افراد بالای 6 سال این شهر به ترتیب 6/49 و 26/60 درصد افراد باسواد بوده اند.در سال 75 ما شاهد بیشترین رشد افراد باسواد نسبت به دوره قبل بوده ایم که از دلایل آن می توان به : استقرار شرایط ثبات نسبی بر کل کشور بعد از انقلاب و بعد از جنگ 8 ساله ،افزایش و توسعه فعالیتهای نهضت سوادآموزی در مناطق محروم ،فرصت توجه بیشتر دولت به مناطق دور افتاده در این سالها و گسترش رسانه های جمعی و توسعه بیشتر آموزش و پرورش ،اشاره کرد .بهر حال کشور ما ایران در حلول تاریخ نقاط نقش کمی داشته و همیشه دست نیروهای داخلی یا خارجی ضربه خورده و کمتر زمانی فرصت توسعه نیروی انسانی و شکوفا شدن استعداد است.

شهر زاهدان نیز به عنوان یک شهر محروم از ابعاد مختلف در یک کشور جهان سوم بایستی مورد توجه بیشتر از نظر توسعه نیروی انسانی که زیر بنای همه توسعه هاست واقع شود تا در آینده ما شاهد شکوفایی هر چه بیشتر این شهر و این استان در زمینه های مختلف باشیم .



*  برای اطلاع بیشتر پیرامون توده های نفوذی فلیش های شرق ایران رجوع شود به درویش زاده ،ص700-703 )

 *برای اطلاع کامل از گسل ها و ژئومورفولوژی ساختمانی حوضه زاهدان رجوع کنید به معتمد 1375، ص18 به بعد

 *برای اطلاع بیشتر از منشاءبادهای منطقه شرق ایران وتاثیرات آب وهوایی آن رجوع شود به نگارش وخسروی «کلیات ژئومورفولوژی ایران»1377،ص162-166

 پایان نامه,انجام پایان نامه,معماري - شهرنشيني در زاهدان

برای دانلود مقاله کلیک کنید

سفارش پایان نامه