انجام پایان نامه

درخواست همکاری انجام پایان نامه  بانک مقالات رایگان انجام پایان نامه

سفارش پایان نامه

|

انجام پایان نامه ارشد

نوشته شده توسط moshaveranetehran.net   
دسته: انجام پایان نامه | مقالات
نمایش از یکشنبه, 20 تیر 1395 07:54
بازدید: 213

1-2- شهر چیست

به عبارت ساده ،شهر را می توان یک واحد اجتماعی و سیاسی، یک واحد فعالیتی، فیزیکی و جمعیتی دانست. به عبارت کلی تر، شهر عبارت از الحاق یک مکان فیزیکی با مردم ساکن آن است. ولی می توان این تعریف را کاملتر نمود و گفت: شهر مجموعه ای از ترکیب، عوامل طبیعی، اجتماعی و محیطهای ساخته شده توسط انسان است که در آن جمعیت ساکن متمرکز شده است. جمعیت در این مجموعه به صور منظمی درآمده و آداب و رسومی را برای خود ابداع کرده است. علاوه برآن، این جمعیت به صورت مختلف تخصص یافته، ولی از نظر تولید انرژی و غذا معمولا" وابستگی شدیدی به مجموعه های مشابه با طبیعت با مجموعه های روستایی دارد.

شهر به معنای کامل یک سیستم باز است، یعنی نمی تواند از هر نظرکامل و  مجموعه ای از تمام عناصر لازم جهت ادامه حیات خود باشد. بنابراین بطور مجزا و جدا از سایر نقاط نمی تواند به فعالیت خود ادامه دهد. بنابراین مبادله احتیاجات فیزیکی، طبیعی و اقتصادی ،اجتماعی، فرهنگی و خلاصه تمام ضروریات بین شهر و دیگر واحدهای زیستی، از مهمترین شرایط ادامه حیات شهرهاست.

برای شهر یعنی پدیده ای که همه آن را می شناسیم و به روشنی به وجود آن آگاهی داریم، تعاریف زیادی شده است. اگر تمام شهرهای دنیا را نیز مطالعه کنیم به یک مفهوم کلی نخواهیم رسید. ولی قدر مسلم آنست که وقتی صحبت از شهر می شود، معمولا" پدیده ها و تصاویری در ذهن انسان شکل می گیرد که غیر از آن چیزهائیست که در روستاها وجود دارد.

 

 

 

 

2-2-تعاریف مختلف شهر

تعریف عددی: تعریف عددی ساده ترین تعریفی است که می توان از شهر نمود. زیرا یکی از بهترین وجه تمایز بین شهر و ده، تعداد جمعیت آنست. براساس عدد می توان شهر را چنین تعریف نمود: مرکزی از اجتماع نفوس که در نقطه ای گردآمده و تراکم و انبوهی جمعیت در آن از حد معینی پایین تر نباشد. براین اساس در بیشتر ممالک، حد جمعیت شهر 2500 نفر است. یادآور می شود که تعداد و رقم شاخص برای شناخت شهر، هم از نظر زمانی و هم از نظر مکانی متفاوت است، و مهمتر آنکه در هر کشور بنا به موقعیت خاص آن کشور حد جمعیت شهر تفاوت می کند. مثلا"، در فرانسه مقیاس شناخت شهرازده، تعداد 2000 نفر ساکن است. در آلمان ،چکسلواکی و ترکیه هم، رقم 2000نفرملاک مشخص شده از روستا است . در ایالات متحده و مکزیک رقم 2500 نفر و در هلند و یونان و ایران 5000 نفر و در ایرلند رقم 1500 نفر مشخص کننده شهری بودن یا روستائی بودن یک نقطه می باشد. بعضی معتقدند، منطقه شهری به مناسبت آنکه دائما" در حال توسعه است و شهرها را نمی توان در یک چهار دیواری قرار داد که بتوان حدود و تعداد آنها را مشخص کرد، بهتر است که به این گونه موارد بجای کلمه شهر، منطقه شهری اطلاق شود. تعریف آماری و عددی ضمن آن که تعریف روشن و ساده ایست، ولی از نظر علمی نمی توان آن را تعریف جامعی دانست.

تعریف تاریخی: برخی از علما معتقدند که مراکزی که از قدیم نام شهر به آنها اطلاق شده است، به عنوان شهر شناخته می شوند و در واقع به افتخار قدمتی که دارند، همیشه شهر باقی می مانند.

تعریف حقوقی: نوع دیگر تعریف شهر تعریف حقوقی واداری است. در دوره های گذشته، شهرها دارای امتیازاتی بودند که در روستاها وجود نداشت. مانند بسیاری شهرهای قرون وسطایی که حق داشتند برای خود بازار داشته باشند، یا به خدمات نظامی بپردازند. در حالی که روستاها از این امتیازات برخوردار نبودند.

تعاریف دیگری نیز از شهر شده است که ذیلا" به اهم آنها اشاره می شود:

-         شهر جائی است که شغل سکنه آن غیر ازکشاورزی باشد.

-         سیمای شهر و مناظر و مساکن آن ، وجه تمایز شهر با روستا است.

-  شهر جائی است که در آن نوع مسکن، رفتار، درآمد، سیمای شهری و پوشاک مردم آن با روستا متفاوت است.

به نظر جغرافیدانان،شهر منظره ای مصنوعی از خیابانها، ساختمانها، دستگاهها و بناهایی است که زندگی شهری را امکان پذیر می سازد. جغرافیدانان، شهر را به عنوان یک واحد مجزا بحساب نیاورده و ارتباط متقابل آن را با منطقه و کشور مورد مطالعه قرار می دهند. روهم رفته از تعاریفی که ذکر شد، هر چند که هیچ کدام به دلایلی آنطور که باید گویا نمی باشند، شاید بتوان برای شهرها مشخصاتی قائل شد. این مشخصات می تواند از نظر جمعیتی، مساحت نوع مشاغل، روابط مردم، امکانات رفاهی و تاسیسات عمومی، عوامل تجاری و اداری و صنعتی، بافت و ساختمان فیزیکی، تصاویری از شهر را در ذهن بوجود آورد. در حقیقت شهر جایی است با جمعیتی تعلیم یافته در بخش خدمات اداری، بانکداری، آموزش و پرورش، بهداشت، صنایع و کارخانه های بزرگ، با سبک زندگی متفاوت از جامعه روستایی.

3-2- عوامل موثر در تکوین و تکامل شهرنشینی

جغرافیا دارای یک دیدگاه ترکیبی است که در تحلیل خود از عوامل محیط طبیعی نظیر: ژئومورفولوژی، هیدرولوژی،اقلیم، پوشش گیاهی و زندگی حیوانی؛ عوامل انسان ساخت همچون: مکان گزینی صنعتی، کشاورزی و انباشت سرمایه و همچنین عوامل محیط اجتماعی مانند: جنبشهای اجتماعی در شهرها، برخوردهای قومی- مذهبی، تاثیر ایدئولوژی ها و سیاستها در محیط، نقش ادیان در فضای جغرافیایی و نظایر اینها سخن می گوید(شکویی؛ 1375،ص 39و38و27)

این دیدگاه به جغرافیدان کمک می کند که علاوه بر مطالعه عینیت پدیده های مکانی- فضایی، روابط بین آنها را نیز در بستر زمان با توجه به شرایط طبیعی، اجتماعی و اقتصادی مکان مورد بررسی قرار دهد و سازمان فضایی زیستگاههای انسانی، شهری و ناحیه ای را نتیجه مستقیم فرایندهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و نهادی بداند(شکویی؛ 1375، ص 119- 118).

از این رو در تعیین عوامل مؤثر در تکوین وتکامل شهر نشینی که مد نظر این تحقیق است نظریه های گوناگونی مورد بررسی قرار می گیرد که ما آنها را به دو دسته نظریه های کلاسیک (درونزا)ونظریه های مدرن (برون زا)تقسیم کرده ومورد مداخله قرار می دهیم .

1-3-2- دیدگاههای کلاسیک (درونزا)در شکل گیری شهرها

اساسی ترین نظریه های کلاسیک در مورد پیدایش شهر وشهر نشینی عبارتند از:

الف)نظریه هیدرولیک یا مبنای محیط گرایی :مفهوم مازاد تولید

ب)نظریه اقتصادی یا شهر به عنوان یک بازار

ج)نظریه شهر به عنوان یک پایگاه نظامی ودفاعی

د)نظریه مذهبی گسترش معابد وعبادتگاهها(شکویی؛1373،ص145-137)

ه)موقعیت چهار راهی در ایجاد شهرها

1-1-3-2-نظریه هیدرولیک یا مبنای محیط گرایی:مفهوم مازاد تولید

در تاریخ اقتضای این یک حکم کلی است که تمدن واقعی تنها در نقاطی می تواند ریشه بگیرد که خاصیت زمین زراعتی و وضع اقلیمی، تولید اضافی آذوقه را میسر و مهیا کرده باشد. چرا که بشر فقط در این شرایط توانایی آن را می یابد که از اجبار به صرف کردن همه نیروها و تمامی اندیشه اش در راه حفظ خویش رهایی پیدا کند.(مرزبان؛ 1356، ص 106)

چنان که کوین لینچ نیز معتقد است که شهرهای اولیه پس از یک انقلاب کشاورزی که طی آن نباتاب و حیوانات اهلی شده و کشاورزان به تشکیل مجتمع های زیستی کوچک و دائمی پرداختند، پدیدار گردید. این یک شرط لازم برای ظهور شهرها بود اما کافی نبود. در بسیاری از موارد کشاورزی دائمی بوجود آمدن مستقل شهرها نیانجامید. نباتات اهلی در حدود 5000 سال قبل از میلاد مسیح در سومر پدیدار شد، در حالی که اریدو*که اولین شهری است که ما در این منطقه می شناسیم حدود 4000 سال پیش از میلاد مسیح وجود داشته و چندین هزارنفر را در خود جای می داده است(لینچ؛ 1376،ص 4-3)

این نظریه که تاثیر عوامل محیطی را در ایجاد شهرها مبنا قرار می دهد بی شک با عقاید راتزل نزدیک است، زیرا در رابطه با شرایط طبیعی و تاثیر مستقیم آن در زندگی و فرهنگ انسان در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم با عقاید راتزل(1904- 1844)روبرو هستیم. وی بر رابطه شرایط طبیعی سیاره زمین با فرهنگ انسانی تاکید بسیار دارد. بعدها نظریه علمی او جغرافیدانان معروف آمریکایی مثل ویلیام موریس دیویس ، الن چرچیل سمپل والسورث هانتینگتن را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد و گسترش مرزهای محیطی را به همه زوایای زندگی انسانی سبب می گردد(شکویی؛1375،ص 29)

توسعه کشاورزی- که باعث بدست آوردن مازاد محصول می شود- تا حدود بسیاری به یک سیستم آبیاری پیشرفته و همه این موارد سازمانهای اجتماعی و سیستمهای اداری بستگی دارد. وجود این تحولات از  ویژگی های شهری به شمار می رود و پیامد تحولات مذکور به یک نوع سازمان یابی شهری منجر می شود.

برخی از طرفداران نظریه هیدرولیک، در پیدایش شهرها معتقدند گذر از کشت بارانی به سیستم آبیاری در تاریخ همواره با رشد سریع جمعیت، تمرکز گرایی، ساختن بناهای یادبود قشر بندیهای اجتماعی وگسترش یافتن جنگها همراه بود و بدین ترتیب سکونتگاههای شهری بوجود آمده است. بنابراین می توان گفت در بررسیهای شهری بر مبنای مازاد محصول، مسئله آبیاری از عوامل اصلی پیدایش شهرها و توسعه شهرنشینی است.(شکویی؛1373،ص 143- 141)

البته، جان رنه شورت در کتاب خود عکس این مطالب را بیان می کند و معتقد است که این فرضیه ای نسبتا" ظریف است و با استناد به کتاب«اقتصاد و شهرها»1962 از خانم جین جاکوبز، می گوید که شهرها بوجود آورنده محصولات کشاورزی هستند، و این موتور تجارت شهری بود که کشاورزی را به حرکت درآورد. انقلاب کشاورزی دلیل توسعه شهری نبود بلکه نتیجه منطقی آن بود(شورت؛ 1381ص 14-10).

در هر حال، اگر نظریه جان رنه شورت نیز درست باشد، باز هم تفاوتی در این موضوع ندارد که عوامل درونی در ایجاد شهرهای اولیه موثر بوده اند و عوامل برونزا کمتر در تکوین آنها نقش داشته اند.

 

 

 

2-1-3-2 نظریه اقتصادی: شهر به عنوان یک بازار

سازمان اقتصادی در تغییرات فضایی، نقش عمده ای دارد. هر سازمان اقتصادی از طریق تاثیر در تغییرات جمعیتی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تکنولوژیکی ،سبب تغییرات فضایی می شود. البته  این امر به صورت تاثیرات متقابل علت و معلولی عمل می کند. از این رو سازمان اقتصادی هم تاثیر گذار و هم تاثیر پذیر می باشد. اما تاثیر گذاری سازمان اقتصادی در تغییرات فضایی بسیار توانمند است، در عین حال سازمان اقتصادی در تغییرات سیاسی نیز موثر می افتد.

پال ناکس و جان اگنیو(1994) این مسئله را در نمودار زیر به خوبی نشان داده اند(شکویی؛ 1375، ص 155)

از قدیمی ترین نظریاتی که در رابطه با تاثیر عوامل اقتصادی و افزایش بازده تولیدی در تکوین و شکل گیری شهرها مطرح شده نظریه ابن خلدون است . وی منشاء بنیاد شهرها را خصوصیات تجمل خواهی بشر و زندگی در ناز و نعمت می داند و آن را بیشتر با نحوه زندگی اقتصادی بشر مربوط می داند، که ابتدا فقط نیازهای ضروری خود را تولید و سپس با افزایش بازده تولیدی به خواستهای تجملی هم روی می آورد. به عبارت دیگر، شهر را محل طبقه حاکم می داند که برای ارضای نیازهای تجملی خود، از افراد دیگر جامعه استفاده می کند (ابن خلدون؛ 1379، ص 230- 229 و همچنین در کوش؛1380، ص 19-18)

در نظریه های اقتصادی ، شهر مرکز مبادله کالا و کانون اصلی تجارت شناخته می شود، که با آنچه خانم جین جاکوبز می گوید تطابق دارد. در این نظریه شهر کانون برخورد مسیرهای تجاری به شمار می آید که در بخش بازار، این مسیرها به هم می رسند. برای حفظ ثروت شهر و امنیت تجاری آن ، اطراف شهر برج و بارو می سازند تا دفاع از آن امکانپذیر شود. عده ای از محققان نه تنها اساس شهرهای اولیه، بلکه شکل گیری بسیاری از شهرهای قرون وسطایی اروپا را در قلمرو تجاری آنها جستجو می کنند*. این عده تا آنجا پیش می روند که تمدن انسان را زاده غریزه تجاری انسان می دانند(شکویی؛ 1373، ص 143).

در کنار این موضوع، ماکس وبر معتقد است علاوه بر اینکه می توانیم شهر را از نظر اقتصادی تعریف کنیم، اما این خصیصه به خودی خود به عنوان یگانه خصیصه ممیزه شهر، مناسب به نظر نمی آید. چرا که در این تعریف شهر همانا زیستگاه ساکنانی خواهد بود که در درجه اول از راه بازرگانی و نه کشاورزی زندگی می کنند و این متضمن آن خواهد بود که زیستگاههای جمعی را که از اعضای خانواده تشکیل می شود و دارای یک بنیاد معاملات عملا"موروثی است، مانند نمونه روستاهای مبادله گر روسیه و آسیا، نیز در مفهوم شهر بگنجانیم و لازم است که نوعی«تنوع» در انجام معاملات را به خصیصه های شهری افزود.

تنوع اقتصادی شهر می تواند حداقل بر دو پایه استوار باشد اول، بر پایه وجود املاکی که به صورت فئودالی اداره می شوند ودوم بر پایه وجود بازار ،به مثابه مکان مبادله ثروت . روش دیگر ایجاد تنوع اقتصادی ،اهمیت جامعتری برای «شهر»دارد وآن حضور داشتن در مکان استقرار یک مرکز دادو ستد کالا ،آنهم به طورمنظم ونه اتفاقی است .بنابراین در این حالت از شهر به عنوان محلی سخن می گویم که ساکنان محلی آن ،بخش مهمی از خواسته های اقتصادی روزانه خود را در بازار محلی بر آورده می کنند .

ماکس وبرهمچنین انواع شهرهای اقتصادی ،مانند شهر مصرف کننده،شهر تولید کننده وشهر سوداگر را مطرح می کند (وبر؛1375،ص68-64)

برخی طرفداران نظریه پیدایش شهرها در نتیجه عامل تجاری ،معتقدند حدود سال 9000قبل از میلاد ،تجارت محلی با گروههای شکارچی مجاور باعث پیدایش شهرها شده است .در آغاز تجارت این مراکز شهری ،حیوانات زنده و انواع دانه ها بود .موقعیت بازار ،شکل اصلی شهر را نشان می داد ودر یک فضای بزرگ ،معامله پایاپای شهروندان وبازرگانان نواحی مجاور صورت می گرفت (شکویی؛1373،ص144)

3-1-3-2-نظریه شهربه عنوان یک پایگاه نظامی ودفاعی

در این نظریه عده ای از مردم ضرورتا"برای دفاع از سکونت گاههای خود دور هم جمع می شدند ومسئله دفاع هسته اولیه شهر را بوجود می آورد .در برابر این نظریه عده ای از محققان معتقدند مسئله دفاع در شهرها –البته نه در همه آنها –مهم به نظر می رسد اما لازم است ابتدا در یک مکان ،زمینه های مساعدی برای زندگی دسته جمعی فراهم شود تا دفاع از آن نیز ضرورت یابد .شاید بتوان این نظریه را چنین توجیه کرد که در شهرها از همان آغاز پیدایش باید به مسئله دفاع توجه می شد وبه موازات تجمع مردم وایجاد سازمانهای شهری مسئله دفاع نیز اهمیت بیشتری می یافت (شکویی؛1373،ص145-144).

در این نظریه عامل دفاعی به عنوان یک عامل درونی در ایجاد شهرهای اولیه مطرح است .لازم به ذکر است که این عامل در شهرهای امروزی بدلیل اینکه توسط قدرتهای مرکزی ودولتها بوجود می آید وگاها"برای حفظ مرزها ووجود یک موقعیت استراتژیکی نظامی دولتها اقدام به ایجاد پایگاههای نظامی ودفاعی می نمایند وهمین امر نیز منجر به ایجاد شهر در اطراف آن خواهد شد ،به عنوان یک عامل بیرونی در نظر گرفته می شود وآن را در قسمت بعد توضیح خواهیم داد.

4-1-3-2-نظریه مذهبی،گسترش معابد وعبادتگاهها

فوستل دوکولانژ،که ارائه دهنده وپیشگام نظریه شهر محسوب می شود ،نهاد حساس شهر را دین دانسته است .هسته اصلی اجتماع پیش از شهر نشینی ،خانواده بود که نقطه تمرکز وتجمع خود را در قلب ،نهاد دینی خود وستایش پدر به عنوان کشیش می یافت واتحاد چند خانواده قلب یا هسته فراتری (قبیله)را تشکیل می داد؛چند قبیله نیز مشروط بر اینکه دین هر یک محترم شمرده شود ،با هم متحد می شدند روزی که چنین اتحادی صورت گرفت،شهر به وجود آمد نقطه تبیین کننده در پیدایش شهر اتحاد دینی واستقرار قلب ومرکز شهر بود .شهر شکل جدیدی از تقدیس را برای پرستش عمومی پیش گذارد .در واقع ،شهر باستانی نوعی اجتماع دینی بود(وبر؛1375،ص59).

بطور کلی طرفداران نظریه مذهبی در پیدایش شهر ها معتقدند عوامل مذهبی در برهم پیوستن گروههای مختلف اجتماعی در سکونتگاههای مختلف انسانی ونیز در تمرکز جمعیت وپیدایش شهرها بویژه در دوره های قدیم بسیار موثر بوده است .چنانکه در بسیاری از شهرهای اولیه ،قدرت اصلی در دست کاهنان شهر بود ومازاد تولید به دستور کاهنان یا در انبارهای شهر ذخیره می شد وبه مصرف می رسید ویا با تولیدات سکونتگاههای مجاور مبادله می شد .بدون شک عامل مذهب از عوامل اصلی در پیدایش وتوسعه شهر نشینی در دوره های قدیم بوده است (شکویی؛1373،ص146)

5-1-3-2-موقعیت چهارراهی در ایجاد شهرها

علاوه بر نظریات فوق چارلزاچ ،کولی در مورد چگونگی ایجاد شهرها به مسئله حمل ونقل اهمیت می دهد .به اعتقاد وی اگر چه در زمان گذشته شهرها در نزدیکی مراکز مذهبی وپایگاههای نظامی قرار داشت وبرخی شهرها از لحاظ موقعیت تابع ملاحظات سیاسی بود ،اما زمینه های نخستین موقعیت شهرها را مسئله حمل ونقل تشکیل می داد وشهرها معمولا"در مصب رودخانه های مهم ومناطق ویژه ای از تپه ها ودشتها بنا می شد (وبر؛ص33-32ومزینی؛1373ص24-21).منابع تاریخی مملو از نمونه هایی است که چگونه ناتوانی وسایل حمل انسان وکالا سبب رشد شهرهای سر راهی شده، در دو سوی راههای مهم ارتباطی سکونتگاههای گذری بسیاری روئیده ودر زمان های بعد برخی به کلان شهرهای عظیمی تبدیل شده اند (پیران؛1370ص61-60).

2-3-2-دیدگاههای مدرن (برونزا)در شکل گیری شهرها

نظریات کلاسیک که دربالا مطرح شد عمدتا"در مورد شهرهای اولیه وعلت وجودی آنهاست ؛که البته می توان این نظریات را به شهرهای دوره های بعد وحتی امروزی نیز تعمیم داد اما برای تعیین علل پیدایش وتکامل شهرهای امروزی این نظریات کافی نیستند وعوامل دیگری وجود دارد که به نوعی در تکوین وتکامل شهر دخالت دارند .در گذشته برای وجود آمدن یک سکونتگاه شهری در طول زمان،عوامل درونی مانند عوامل محیطی،مازاد تولید،وجود یک بازار ویا یک عبادتگاه کافی به نظر می رسید ؛قدرت سیاسی در آن زمان اغلب در خود هر شهر بود وبیشتر شهر ها بصورت دولت شهر اداره می شدند.از زمانی که قدرت های سیاسی مرکزیت یافت ودولت های مرکزی رشد یافتند شهرهایی بوجود آمدند که علل وجودی آنها را نمی توان تنها در درون آنها جستجو کرد .

رشد جوامع بشری وتحول در دولتهاونحوه اداره جوامع باعث ایجاد سیستم های به هم پیوسته در جوامع گردید.بنابراین تأثیر وتأثرات نقاط مختلف اجتماعی بر روی هم واعمال قدرت از طرف قدرت مرکزی بر مناطق جمعیتی این سیستمها را نظم وقدرت بخشید .بطوری که امروزه بقول کلود شالین ،هیچ کانون جمعیتی بطور مستقل وجود ندارد وتمام تغییرات داخلی جوامع انسانی از تعلق به مجموعه هایی که برحسب مورد اصطلاح«فضای جغرافیایی»«سیستم» یا« شبکه»به آنها اطلاق می شود،ناشی می شوند ودر واقع این سیستمها هستند که ریتمهای اساسی خود مثل جفت وجوریهای اقتصادی یا رفتارهای جمعی ومخصوصا"جاذبه های دموگرافیک را برشهرها تحمیل می کنند .این نیروها که «نیروهای برونزا»نامیده می شوند در سطوح متفاوتی عمل می کنند؛بطوری که گاهی تأثیر آنها در چهار چوب ناحیه ای پر اهمیت تر است مثل اثرات یک تکنولوژی جدید در قلمرو ساختمان سازی یا حمل ونقل .روشن است که یک کانون جمعیتی ،برخورد نیروهای خارجی را بطور غیر فعال تحمل نمی کند ،این نیروها بر حسب نهادهای موجود در محل تصفیه وانتخاب می شوند واگر این مجتمع انسانی ،شهر متروپل بزرگی باشد به یک کانون نوآوری وانتشار که موجبات ارتباط متقابل با خارج را فراهم می آورد تبدیل می گردد.مثل آنچه که مخصوصا"در جریانات مهاجرتی دیده می شود (شالین؛1372،ص15).

سیستمهای ذکر شده گاهی در درون یک وگاهی بین دو یا چند فضای جغرافیایی بوجود می آیند .نمونه وجود ارتباط وسیستم بین دو یا چند فضای جغرافیایی را می توان ارتباط بین کشورهاخصوصا"کشورهای توسعه یافته وتوسعه نیافته دانست.

بطور کلی برخی از عوامل برونی که در رشد وتوسعه شهر نشینی مؤثرند،عبارتند از:

1-سیاستهای استعماری کشورهای توسعه یافته در کشورهای در حال توسعه شامل سیاستهای تجاری ،اقتصادی،صنعتی وغیره

2-سیاستهای دولتها در مسائل مرزی واستراتژیک

3-اهداف سیاسی-اداری دولتها

4-وجود قطبهای صنعتی

5-وجود راهها(جاده ها،خط آهن وراههای دریایی وهوایی)

6-اهداف تجاری

7-اهداف خوابگاهی

8-اهداف جمعیتی (جذب جمعیت سرریز)

ودر اینجا برخی از این عوامل را با آوردن مصداقهایی توضیح خواهیم داد.

1-2-3-2-سیاستهای استعماری کشورهای توسعه یافته در کشورهای در حال توسعه شامل سیاستهای تجاری-اقتصادی ،صنعتی وغیره

در راستای نظریه کلود شالین ،کاترین په نیز این نظریه را مطرح می کند که در حال حاضر هیچ قسمت از فضای جهانی جدا از سایر قسمتهانبوده ودرک روند شهر نشینی در کشورهای توسعه نیافته وعوامل اصلی آن تنها در پرتو بررسی روابط فضاهادر چهار چوب اقتصاد جهانی عملی می باشد ماهیت ونوع تکامل یک سیستم شهر نشینی به روابطی بستگی دارد که یک فضا با فضاهای دیگر برقرار می کند (که در مورد کشورهای مختلف ممکن است متفاوت باشد)این مسئله اهمیت فوق العاده دارد،زیرا ظهور عناصر تازه در ساخت یک فضا ممکن است معلول رابطه این فضا با عوامل خارجی (فضاهای دیگر )باشد.این روابط ،که شکل مادی آن توسط یک جریان مشخص می شود (جریان کالا،افراد،سرمایه ،اطلاعات وغیره )

ممکن است امکان بوجود آوردن عناصر تازه ای را فراهم بیاورد که خود آنها در داخل سیستم،تحولاتی را به همراه دارد .بدین ترتیب می توانیم تصور کنیم  که هرسیستم شهر نشینی وابسته به ساختمایی است که در فضا های گوناگون جایگزین شده اند (په ،1358،ص122)

در این رابطه کاستللو نیز نظرات مشابهی را ارائه می دهد وی که در مورد شهرهای خاورمیانه مطالعه داشته ،مطرح می کند که شهری شدن خاورمیانه ابتدا به صورت درونزا وارگانیک بوده وبعدها به دلیل روابط استعماری کشورهای قدرتمند در این منطقه ،شهری شدن آن به صورت تحمیلی ،مشروط واز خود بیگانه گشته است (کاستللو؛1371،ص107-1)وبه عبارات وابسته به سیستم های برونی رشد شهری انجام می گیرد .

بررسی سیاستهای روابط استعماری کشورهای قدرتمند در کشورهای تحت سلطه را می توان در دو مقطع زمانی انجام داد:

--قبل از جنگ جهانی دوم

--بعد از جنگ جهانی دوم تاکنون

در مورد اول ازآغاز قرن شانزدهم تا آخر نوزدهم ،تسلط اروپا بر اقتصاد وتجارت بین المللی وبهره برداری از بعضی از محصولات فضاهای (کشوری های )وابسته ،یک سیستم زیر بنایی وشهری جدید را در این مناطق ایجاب کرد .

انتقال افرادی از قطبهای حاکم به این مناطق ،دفاع مسلحانه از موقعیت بدست آمده ،کنترل منابع مستعمرات وکنترل تجارت فضاهای وابسته ،همگی موجب افزایش تعداد شهرها وتوسعه شهرهای ما قبل استعماری در این مناطق می شود (په؛1358،ص126)

اما به دلیل وابسته بودن شهرها واینکه اصولا"ایجاد آنها صرفا"بر مبنای منافع تجاری وسیاسی کشورهای استعمارگر بود وشرایط رشد وتوسعه داخلی در آنها بوجود نیامده بود لذا شهر نشینی رشد چندانی نداشت .از اواخر قرن نوزدهم با افزایش بهره برداری از محصولات اولیه برای سرمایه گذاری های کلان کشورهای استعمارگر در کشورهای وابسته،لازم بود که یک نوع توسعه شهری در این کشورها ایجاد شود.توسعه صنایع وحمل ونقل در رشد فعالیتهای شهری ودر نتیجه رشد اشتغال موجب افزایش سریع جمعیت در این شهرها گردید .افزایش جمعیتی که هیچگونه تطابق وهمراهی با توسعه اقتصادی نداشت واین شهرها را بیش از پیش به قطبهای قدرت وابسته ساخت واین روند همینطور ادامه یافت تا اوائل قرن بیستم که در این زمان سودهای حاصل از صادرات مواداولیه در بخش صنعت بکار می افتد .(نگاه کنید :به؛ص136-130وکاستللو؛فصل سوم وهمچنین ممتاز؛1379،ص90-79).

بعد از جنگ  جهانی دوم وانقلاب علمی وفنی در قطب های مسلط وتقسیم جهان به دوبلوک اقتصادی –سیاسی متمایز ،حاکمیت وسلطه با اشاعه«نوآوری ها» که اساس روند شهرنشینی را در این دوره تشکیل می دهد ،رنگ تازه ای به خود می گیرد.

چیزی که در این دوره تازگی دارد این است که سرمایه های خارجی وملی تا آنجا که بازار داخلی اجازه می دهد به دنبال بخش های صنعتی برای سرمایه گذاری هستند؛ولی این صنایع به ندرت منجر به ایجاد یک سیستم صنعتی می شوند واکثرا"در جهت سود رساندن به قطبها تحول می یابند .این صنایع در واقع قطب های رشد را می سازند تا قطب های تحول وتوسعه وتعلق آنها به کشورهای وابسته تنها یک تعلق جغراقیایی وفضایی است واز نظر سرمایه وتکنیک ونیروی کار ماهر همگی وابسته به قطب های حاکم اقتصاد جهانی می باشند وهمه اینها جهت خاصی به محتوی وروند شهر نشینی می دهد(په؛ص137-136).

نوآوری ها یا مدرن شدن که زائیده سلطه یک سیستم برتر است اساس سازمان یابی فضایی را تشکیل می دهد .روند اشاعه این نورآوری ها توسط قطب های حاکم در فضاهای توسعه نیافته ،اگر چه ممکن است در بعضی دوره ها نقش عمده ای نداشته باشد ولی بطور کلی عامل مهمی در درک وشناخت عملکرد شهرنشینی در این فضاها به شمار می آید (په؛ص142).رشدسریع روند شهر نشینی وشهری شدن در این دوره از شاخص های بارز آن است .

2-2-3-2-سیاستهای دولتها در مسائل مرزی واستراتژیک:

دفاع از مرز وبوم هر کشوربه عهده دولت مرکزی آن است و دولتها برای انجام این وظیفه معمولا" اقداماتی را به عمل می آورند .این امر از گذشته تا به امروز ادامه داشته ودارد .یکی از انواع اقداماتی که دولتها برای محافظت از مرزها انجام می دهند ایجاد شهرها ومراکز سکونتی در مناطق مرزی است .

ایران به دلیل موقعیت خاص واستراتژیکی که در منطقه دارد همواره مورد هجوم ودست اندازیهای اقوام مجاور بوده است ولذا حاکمان آن مجبور بوده اند از مناطق مرزی در برابر هجوم بیگانگان محافظت کنند .یکی از مؤثرترین شیوه ها برای آمادگی دربرابرحمله احتمالی ،همانطور که گفته شد،احداث شهرهای مرزی در نقاط حساس بوده است .

به عنوان مثال ،کورش برای تثبیت مرزهای شرقی ،در سالهای 539-545به آن سو حرکت کرد وپس از تصرف مناطقی از جمله هیرکانیا ،پارت،درانگیان،اراخوزی،سغد،سیردریا وخوارزم وشهرهایی بارو دار ومستحکم مانند مرکنده،(سمرقند امروزی)احداث کرد.تیسفون شهری مرزی ونظامی بود که در برابر سلوکیه در ساحل دجله احداث شد .هتره در زمان پارتیان نقش اردوگاهی نظامی وپایگاهی مستحکم رادربرابرروم ایفا می کرد.

پیروز(فرزند یزد گرد دوم)که در سال 459میلادی به سلطنت رسید ،سه شهر مرزی ودفاعی بنا کرد .وی شهر «رام پیروز»را در جنوب کرانه دریای خزر در ناحیه ری ونزدیک تهران امروز ساخت.شهر دوم موسوم به «روشن پیروز»را در کرانه جنوب شرقی دریای خزر وشهر سوم به نام «شهرام پیروز» را در کرانه غربی دریای خزر یعنی در آذر بایجان بر پا کرد.درهمین منطقه اقداماتی احتیاطی به منظور تقویت موضع دفاعی مرزهای نزدیک به قفقاز ،ازجمله استحکام شهر «پرتو»موسوم به« پیروزکواد»به عمل آورد (سلمانزاده؛1367،ص48-45).

3-2-3-2-اهداف سیاسی –اداری دولتها:

 بسیاری از شهرها به دنبال اهداف اداری-سیاسی دولتها بوجود آمده اند ؛دولتها برای انجام امور سیاسی واداری در مناطق مختلف سرزمینشان به شهرها ومکانهایی نیاز داشته اند تا بتوانند تاسیسات لازم را در آن قرار دهند .از اینرو در مناطقی که فقدان این مکان احساس می شده اقدام به ایجاد شهر کرده اند ؛ودر مناطقی که این شهرها موجود بوده به تقویت آن پرداخته اند.

روایات موجود در باب علت پیدایش نخستین شهر مادی یعنی «هگمتانه»حاکی از آن است که این شهر در پی تشکیل اولین نهادهای اداری-سیاسی در کشور،به سبب ضرورت وجود سکونتگاهی جهت استقرار نهادی مذکوروکارگزاران آن توسط «دیااکو»بنیانگذار شاهنشاهی ماد ساخته شد همچنین شهرهایی مانند پاسارگاد وپارسه (تخت جمشید)توسط شاهان هخامنشی احداث شدند(سلطانزاده؛ص43-42).

دردوره پس از اسلام بیشتر توجه حاکمان وخلفا به تقویت ورشد شهرهای موجود معطوف بود تا به ساخت شهرهای جدید .در این دوره بسیاری از شهرها با کارکردهای مختلف رشد وتوسعه یافتند.مانند نیشابور،شیراز،اصفهان، تبریز،مشهدوقزوین .دراین شهرها اهداف سیاسی واداری دولتها نیز مطرح بوده است .برخی از آنها به دلیل اینکه برای پایتختی انتخاب می شدند به لحاض اداری وسیاسی مورد توجه بیشتری قرار می گرفتند ومسلما"رشد وتوسعه بهتری می یافتند .تهران یکی از شهرهایی است که به دلیل انتخابش به عنوان پایتختی رشد وتوسعه یافت .البته قبل از آن در زمان شاه طهماسب مورد توجه قرار گرفته بود وبعدها آقا محمد خان قاجار تهران را به سبب نزدیکی به استرآباد ومازندران –محل اسکان ایل وهمپیمانان او-به پایتختی برگزید وهمین امر موجب گسترش شهر شد (سلطانزاده؛ص144-137).

از دیگر شهرهای سیاسی –اداری شهر یاسوج است .این شهر در سال 1342با سیمای دولتی وبرای حصول به اهداف اولیه اجتماعی وسیاسی توسط دولت بنیان گذاشته شد .این شهر که به دلایل سیاسی وامنیتی وبه منظور اسکان جمعیت کوچ رووایجاد پایگاهی برای استقرار ادارات وسازمانهای دولتی در آن منطقه بوجود آمده رشد شدیدی را در سالهای اخیر داشته است (مشهدیزاده دهاقانی؛1378،ص527-525).

4-2-3-2-وجود قطب های صنعتی

یکی از عوامل برونی برای ایجاد شهرها وجود قطب های صنعتی است.بعد از انقلاب صنعتی همان طور که می دانیم شهرهای بسیاری پدیدآمدند و رشد و توسعه شهرها افزایش یافت .در ابتدا این وضعیت خاص کشورهای اولیه مانند انگلستان ودیگر کشورهای اروپایی بود.بعدها با انتقال انقلاب صنعتی به دیگر نقاط جهان رشد وتوسعه شهرها در اثر صنعتی شدن وایجاد قطب های صنعتی امری همه گیرشد وشهرهای بسیاری در کشورهای مختلف با این عامل بوجود آمد(شاریه؛1373،ص24).ناگفته نماند که صنایع بوجود آمده در کشورهای دیگر خاصه کشورهای در حال توسعه اغلب صنایع مونتاژبوده وبه همین جهت مشکلات زیادی در زمینه شهرها ورشد وتوسعه آنها بوجود آورده است.

در هر حال ،موج انقلاب صنعتی ابتدا به صورت صنعت مونتاژیه کشورهای جهان سوم رسید وتأثیرات خود را درایجاد شهرها وشهرکهای جدید بر جای گذاشته است .

صنعت نفت با اولین قرار داد نفت (1280/1901)در ایران بوجود آمد.اما صنعتی شدن کشور تقریبا"از دوره رضا شاه با دخالت دولت شروع می شود واین دوره یکی از دوره های مهم در تاریخ ایران از نظرآغاز تغییرات شهری است .دراین  زمان دولت اقدام به تأسیس کارخانه های قند ،سیمان،نساجی،کنسرو،چای وکشت تنباکو وکشف معادن می کند وتا شهریور سال 1320تقریبا"همزمان با جنگ جهانی دوم در ایران تعداد 295واحد صنعتی دولتی وخصوصی به وجود می آید .در این دوره دولت بخش بزرگی از صنایع را تحت نظارت داشت البته صنعت نفت که بسیار با اهمیت بود وابسته به سرمایه خارجی بود (ممتاز ؛ص96)

شهر صنعتی آبادان ،یکی از بزرگترین ومهمترین شهرهای جدید ایجاد شده در قرن بیستم ،در ایران است .هدف از ساختن این شهر ،جای دادن کارمندان وکارگران پالایشگاه بزرگ نفت آبادان وایجاد تسهیلاتی در صدور نفت بوده است (مشهد یزاده دهاقانی؛ص506)

پولاد شهر نیز یکی از نمونه های شهرهای صنعتی در ایران است .این شهر که در 40کیلومتری شهر اصفهان وحدود 15کیلومتری کارخانه ذوب آهن قرار دارد به هدف اسکان کارکنان وکارگران کارخانه ذوب آهن وسایر کارخانجات وابسته به آن بوده است .

نکته قابل توجه این است که در این شهر تعداد بسیاری از خانواده ها از نقاط مختلف کشور ومنطقه اصفهان جای گرفته اند .هر دسته از اهالی دارای زبان ،فرهنگ،آداب ورسوم واخلاق مشترکند وبا بقیه متفاوت .اما در انتخاب محل سکونت وهمسایگان آزاد نیستند بنابراین در چنین اختلاطی برخوردهای اجتماعی وفرهنگی گوناگون پیش آمده ومشکلاتی را بوجود آورده است(مشهد یزاده دهاقانی؛ص520-515).

این عامل به عنوان نخستین اقدام در زمینه ایجاد شهرهای جدید وبرای استفاده بهینه از منابع وامکانات بالقوه در مناطق مختلف کشور طراحی واحداث شده است اینگونه شهرها به دلیل دارا بودن موقعیت جغرافیایی وشرایط اقتصادی –اجتماعی خاص ،پذیرای نقش ویژه ای شده اند وبیشتر آنها از خود اتکایی برخوردار بوده اند ومشاغل وخدمات کافی برای ساکنان ایجاد کرده اند ؛از این نوع شهرها می توان علاوه بر آبادان وپولاد شهرازمسجدسلیمان،بندر شاهپور ،آغاجری،هفتگل،زرندنو،شهرک مس سرچشمه وشهرکهای صنعتی البرز،ساوه،رشت وغیره را نام برد(زیاری؛1379،ص148)

5-2-3-2-وجود راهها(جاده ها ،خط آهن وراههای دریایی وهوایی)

در رابطه با وجود راهها به عنوان عاملی برای ایجاد شهرها ورشد وتوسعه آنها مطالعاتی انجام شده است .از جمله به سال 1841کهل رابطه بین شهرها ومحیط طبیعی وفرهنگی آنها را مورد مطالعه قرار داد وخاصه تأثیر خطوط حمل ونقل بر بوجود آمدن مراکز شهری مورد توجه وی قرار گرفت .به سال 1893کولی به روش قابل تحسین نشان داد که خطوط حمل ونقل ،خاصه راه آهن ،در ایجاد وتوسعه مراکز تجارتی نقش مؤثر دارند(مزینی؛ص43)

راهها،شبکه ارتباطی وحیاتی مهمی در زندگی انسان بوجود آورده اند در کنار راههای مهم تجاری واستراتژیکی معمولا" سکونتگاههایی بوجود آمده است که به علت وجود راه رشد وتوسعه یافته وعمدتا"تبدیل به سکونتگاه شهری شده اند.

در ایران ،فرمانروایان سلوکی برای اداره کشور شبکه ای از شهرهای تازه احداث در نقاط مهم ودر جنب راهها وجاده های حیاتی پدید آوردند .از جمله در طول جاده بزرگ ومهمی که سلوکیه را در ساحل دجله به بلخ مرتبط می کرد ،شهرهای متعددی بنا نمودند .صنعت وتجارت در اثر بهبود وضع،از توسعه قابل ملاحظه ای بر خوردار شد(سلطانزاده؛ص15وهمچنین پیران ؛1368ص43).

در دوره پارتیان،علاوه برشهرهایی مانند تیسفون وهتره که بیشتر جنبه نظامی –اداری داشتند ،شهرهایی نیز در مسیر جاده های تجاری احداث یا احیا شدند .در خارج از قلمرو دائمی ایران نیز شهرهایی مانند تدمر،(پالمیر)دوراوپترا،در طول راههای تجاری وجود داشتند که در خدمت امور بازرگانی بودند ومراکز در آنها وجود داشت که محل فرود ،استراحت وکاربازرگانان وکاروانیان بود (سلطانزاده ؛ص19).

راههای دریایی نیز اهمیت بسیاری داشت ودر دوره ساسانیان به آن توجه بیشتری شد واردشیر اول تعدادی بندر در خلیج فارس احداث کرد.

در حال حاضر شهرهایی که در کنار جاده ها،خطوط آهن وراههای دریایی هستند رشد خود را عمدتا"مدیون وجود همین راهها می دانند چه بسیار روستاها که به دلیل موقعیت جاده ای وچهار راهی رشد وتوسعه یافته وبه شهر تبدیل شده اند .

شهر اندیمشک یکی از نقاط مسکونی جدیدی است که در کنار خط آهن شکل گرفته است .خرمشهر در کنار اروند رود وبندر امام (شاپور سابق)در ساحل خلیج فارس ودر ابتدای خط آهن سراسری ایران ،نقش بنادر صادراتی وتجارتی –بازرگانانی را ایفا می کرده اند .بندر ترکمن (بندر شاه سابق)نیز در انتهای خط آهن سراسری جنوبی –شمالی کشور ایجاد شده است.

در زمان جنگ جهانی اول خط آهنی که توسط انگلیسیها از پاکستان به دزداب (زاهدان)کشیده شده بود به نوعی در شکل گیری شهر زاهدان می توانست مؤثر باشد. که البته در این خصوص ومیزان تأثیر گذاری آن در مباحث بعدی به تفصیل سخن خواهیم گفت .

علاوه بر موارد فوق ،هر یک از موارد یاد شده در صفحه19 بویژه اهداف جمعیتی (جذب جمعیت سرریز)در شکل گیری شهرهای جدید تأثیرگذار می باشند ومی توان به ،رامشار در زابل،گلبهار در مشهد،مجلسی در اصفهان وصدرا در شیراز اشاره نمود که برای جلوگیری از اطاله کلام از توضیح آنها صرف نظر می گردد.

بطورکلی در مورد عوامل برونی ودرونی مؤثر در تکوین وتکامل شهر نشینی به این نتیجه می رسیم که با پیشرفت دانش بشری و توسعه تمدنی هر چه پیش تر می رویم تأثیر عوامل بیرونی بیشتر شده وعوامل درونی را تحت الشعاع قرار می دهند .قدرت تکنولوژی برقدرت وتأثیرات عوامل طبیعی چیره شده است وقدرتهای سیاسی نیز بر تأثیر عوامل درونی انسانی غلبه کرده اند .

همچنین آقای دکتر اصغر نظریان در قسمتی از کتاب خود در بررسی علل پیدایش شهرهای جدید در نیم قرن اخیر به 5 نوع از این شهرهااشاره کرده است.( نظریان،. 1377،ص204)

1-شهرهای نظامی مثل پیرانشهر

2-شهرهای بندرگاهی مثل بندر امام خمینی

3-شهرهای بازسازی شده پس از زلزله مثل قوچان وسلماس

4-شهرهای صنعتی مثل فولاد شهر اصفهان کاوه ساوه تجربه های ایجاد شهرهای اقماری خوابگاهی اطراف تهران نظیر:پردیس ،مهر شهر،رجایی شهر(گوهردشت سابق) گلشهر نیز در دهه اخیر قابل ذکراست.

به هر حال مطالعات نظریات مربوط به پیدایش شهرها یک مطالعه تاریخی وصرف رجعت به گذشته نیست بلکه بررسی تطبیقی این نظریات با شهرهای مورد مطالعه میتواند به برنامه ریزان شهری را در شناخت هر چه بیشتر شهر ومشکلات قبلی وفعلی وتوجه به تواناییهای محیطی وشهری برای رفع مشکلات موجود وبرنامه ریزی هرچه بهتر برای مشکلات وتنگناهای احتمالی در آینده کمک کند.

 

 

 

 

 

4-2-نظریه های ساخت شهر(شیعه ،.1382، ص 60)

1-4-2-ساخت دوایر متحد المرکز(نظریه ارنست برگس)

این طرح به عنوان نظریه ای متحدالمرکزی شناخته شده است .الگوی ساخت شهر بر این اصل استوار است که توسعه شهر از ناحیه مرکزی به طرف خارج شهر صورت گرفته وتعدادی مناطق متحدالمرکز را تشکیل می دهد .این مناطق ،با ناحیه مشاغل مرکزی شروع شده وبه وسیله منطقه در

حال تحول احاطه می شود،که خود در حال تبدیل به ادارات وصنایع سبک بوده ویا به واحدهای مسکونی کوچکتری تبدیل می شوند .

این قسمت ناحیه ای است که مهاجرین شهر به طرف آن جلب می گردند . و به نو به خود یا مسکن کار گران است یا محل بعضی از سا ختمانهای قدیمی شهر .بالاخره منطقه سفر کنندگان در بیرون منطقه ساخته شده شهر قرار دارد.قسمت اعظم منطقه سفر کنندگان،احتمالا"بصورت اراضی باز است .اما دهکده هایی که در داخل آن وجود دارد،اغلب خصوصیات خود را تبدیل به سکونتگاههای خوابگاهی می نمایند.

2-4-2-ساخت قطاعی شهر ) :نظریه همرهویت)

در توجیه نظریه«ساخت قطاعی شهر»باید گفت که: چنین توسعه ای را نمی توان مغایر با نظریه دوایر متحدالمرکز دانست .بلکه ،تغییر وتعدیلی در جهات مختلف این نظریه است .بر خلاف نظریه دوایر متحدالمرکز در نظریه ساخت قطا عی شهر,شهرها نمی توانند برای همیشه حالت دایره ای شکل بودن مناطق داخلی خودرا حفظ کنند . بلکه , حالت قطا عی بیش از دایره ای زمینه مساعدی را جهت توسعه به دست می آورد . در این نظریه عامل اجاره خانه می تواند به عنوان راهنما , مطا لعه شهری را عملی سازد . ساخت مهمترین اصول تشکیل دهنده نظریه قطاعی شهرها را , می توان به شرح زیر مورد مطالعه قرار داد :

نخست آنکه منطقه واحدهای مسکونی گران قیمت از کانون اصلی خود در طول خطوط شبکه رفت و آمد شروع به توسعه می کند . و چنین واحدهایی , به طرف زمین ها ی دور از خطر سیلاب و عوامل آلوده کننده محیط زیست , قرار گرفته است .

واحد های مسکونی با اجاره بهای بیشتر , بسوی فضاهای باز و دور از محدودیتهای نامساعد طبیعی قرار دارد و جا بجائی ساختمانهای اداری و تجاری , توسعه واحدهای مسکونی گران قیمت را در جهت عمومی عملی می سازند .

آپارتمانهای لوکس اجاره ای , در مجاورت بخشهای تجاری و منطقه مسکونی قدیمی شهر, به وجود می آیند , و این در حالی است که واحدهای خود یار گران قیمت شهر , به طور اتفاقی و بی هدف و نا منظم جابجا نمی شوند . بلکه چنین مناطقی یک یا چند قطعه زمین معین را جهت تو سعه انتخاب می کنند . مناطق صنعتی شهر نیز ,در طول خطوط آهن و راههاو در دسترس منابع آب به وجود می آیند و بصورت زنجیره ای تو سعه پیدا می کنند . از طرف دیگر ,تمایل به توسعه مثلثی شکل در منا طق داخلی شهرها , بیش  از حا لت دایره ای می باشد .

در ساخت قطا عی شهر , راههای شعاعی از مرکز شهر به اطراف کشیده می شود و عامل دسترسی به این راهها و یا دوری از آنها , قیمت زمینهای شهری را در مناطق مختلف شهر تعیین می کند .

3-4-2- ساخت ستاره ای شکل

  نظر یه سا خت دایره ای شکل شهر , نمودار حالات یک شهر سا کن و ثا بت نمی با شد . با لا خره منطقه سفر کنند ه گان در بیرون منطقه ساخته شده شهر قرار دارد . قسمت اعظم منطقه سفر کننده گان , احتمالا بصورت اراضی باز است اما دهکدههایی که در داخل آن وجود دارد , اغلب خصو صیات خود را تبدیل به سکو نتگاههای خوابگاهی می نماید .

به موازات افزایش جمعیت ،سازمانها وتأسیسات بخش مرکزی شهرها ،مراحل مختلف اکولوژی شهری (جدایی گزینی،هجوم وجایگزینی،توالی وتسلسل و...)ظاهر می شود؛ودراثر ایجادموج توسعه ،شهر به نواحی اطراف وبیرونی خود توسعه می یابد.حرکت جمعیت،تاسیسات،صنایع وسازمانهای شهری به اطراف  شهرها،به یک شکل عمل نمی نمایند،واز جهات مختلف شهر به سوی ناحیه مرکزی شهر،به یک مقیاس صورت نمی گیرند.در مقابل توسعه شهر ،وجود موانع طبیعی مانند شیبهای تند ،تپه هاوکوهها،عاملی بازدارنده است؛ولذا شهریا بدان جهات توسعه پیدا نمی کند ویا در صورت توسعه،مشکلات وافزایش هزینه هایی را به دنبال دارد.

مسیرهای حمل ونقل ،شاهراهها،خیابانها وخطوط آهن ،همه تحت تأثیر وجود عوامل نامنظم ونامساعد طبیعی شهرها واطراف آنها واقع می شوند .چنین شبکه های ارتباطی سعی دارند که در شکل شعاعی بوجود آیند .ولی عملا"تعداد معدودی از آنها به حداکثر ظرفیت وکارایی خود دست می یابند .لذا ،امکانات دستیابی به مسیرهای حمل ونقل ،میزان تراکم را در سطوح شهری افزایش می دهد وزمینهای شهری با امکانات وسیع حمل ونقل نسبت به سایر زمینها،دارای ارزش بیشتری می شوند .

در جریان دگرگونیهایی که در نتیجه عملکرد امکانات حمل ونقل وشبکه راهها در سطوح شهری مشاهده می گردد ،شکل دایره ای مناطق متحدالمرکز تعدیل یافته وبه شکل شعاعی ویا ستاره ای تبدیل می شود وبه توسعه شهر،ساخت ستاره ای می بخشد.

4-4-2-ساخت چند هسته ای (نظریه ادواردالمن وچانسی هاریس)

اساس این تئوری بر این اصل قراردارد که شهرهای کوچک تنها دارای یک مرکز ویا هسته واحد می باشند .اما شهرهای بزرگ امروزی ،همگی دارای هسته های متعددی هستند که در داخل شهرها،ارتباط مسیرهای حمل ونقل ،تشکیل این هسته ها را امکان پذیر می سازد .

در شهرها،مسیرهای حمل ونقل از یک سری ایستگاههای خطی ،در طول مسیرشان برخوردارند.در مجاورت این ایستگاهها واز جمله ایستگاه راه آهن ،تراکم محدودی از فعالیتهای تجاری ظاهر می شود .فرودگاهها،جهت تمرکز پاره ای از فعالیتهای تجاری،زمینه مساعدی می یابند.

در داخل شهرها نیز فعالیتهای اقتصادی در تقاطع وسایل نقلیه ومسیرهای اصلی شهر که قابل دسترسی اکثریت مردم شهر است ،توسعه می یابند .مناطق صنعتی ،امکانات تفریحی ،مدارس، دانشگاهها و حتی قبرستانها،جمعیتی را به سوی خود جلب می کنند که ایجاد تاسیساتی را در مجاورت خود لازم دارند. یک نوع مرکزیت و یا هسته جدید شهری تکوین می یابد. با تکمیل عملکردهای وسائل نقلیه و شبکه راهها،توسعه قسمتهایی از شهر، ساخت چند هسته ای بخود می گیرد و بر این روال به فعالیت می پردازد. لذا استفاده از اراضی شهر غالبا" در اطراف چند هسته ظاهر می شود، نه در کناره های یک هسته یا یک مرکز معین. عنوان هسته در این نظریه، به همه فعالیتهایی اطلاق می شود که

1- بخش تجاری شهر

2-عمده فروشی و صنایع سبک

3-منطقه مسکونی درآمد کم

4-منطقه مسکونی درآمد متوسط

5-منطقه مسکونی درآمد بالا

6-منطقه صنایع سنگین

7-منطقه تجاری دور از مرکز شهر

8-حومه مسکونی

9-حومه صنعتی

در اطراف خود به توسعه شهر امکان می بخشد، که از آن جمله اند: مناطق مسکونی،تجاری،صنعتی دانشگاهی، مذهبی و زیارتگاهی، عمده فروشی و خرده فروشی، بانکها و دفاتر تجاری را در خود دارند. تاسیسات عمده فروشی، بیشتر به تشکیل هسته هایی در طول راه آهن ها و راههای اصلی تلاش دارند. صنایع سنگین شهر، در منطقه های حاشیه ای شهر ، هسته جدیدی را بوجود می آورند.

همه این عوامل که برشمرده شد، در اطراف خود به توسعه شهر امکان می دهندو هسته های جدیدی را می سازند. فعالیتهای دیگر اقتصادی، اجتماعی شهر نیز، به دور چنین هسته هایی حلقه می زنند.

 

 

 

 

5-4-2 ساخت عمومی شهرها

براساس نظریه رابرت دیکنسن، محدوده های ساخت شهر بقرار زیر است:

الف- منطقه مرکزی: شامل مرکز و بخش قدیمی شهر، که مجموعه ای از مراکز عمده فروشی، خرده فروشی، تجاری و اداری و بخشی از واحدهای مسکونی است.

ب- منطقه میانی: که شامل یک منطقه مسکونی متراکم می شود و صنایع سبک و کوچک را نیز، در خود جای داده است.

ج- منطقه بیرونی- که اصولا" به عنوان یک منطقه مسکونی بشمار می آید. این منطقه، منطقه ای باز با فضاهای پر وسعت و پارکهای عمومی است. در این منطقه، خصیصه های شهر در محل تقاطع وسایل ارتباطی، یک هسته قدیمی، یک بازار محلی، یک روستا یا هسته کهن صنعتی، شکل یافته و همه جا گیر می شود.

د- حاشیه شهر یا مرزهای ده شهر: که یک منطقه بیرونی حومه شهری است و آنسوی مرزهای اداری، شهر واقع شده است و یک حوزه پروسعت روستایی به شمار می رود. با توسعه شهر، مناطق مسکونی به سوی منطقه بیرونی پیش رفته و صنایع جدید در مسیر راههای ارتباطی مهم ودر اطراف شهرکها و روستاها ایجاد می شوند.

6-4-2 ساخت طبیعی شهرها

این نظریه، بر مبنای ویژگیهای جغرافیایی شهر استوار است. بدین صورت که مشخصات طبیعی شهر و خصیصه های فرهنگی مردم، ساخت حوزه طبیعی شهر را معلوم می نماید. این نوع شهرها معمولا" تابع کامل فرم و خصوصیات آب و هوایی و مسائل و عوامل اجتماعی بوده و در حقیقت ، طبیعت و انسانها در فرم گیری شهر دخالت مستقیم داشته اند.

 

7-4-2 ساخت خطی یا کریدوری

این نوع شهرها، معمولا" در مسیر راههای آبی یا رودخانه و یا در مسیر شبکه های اصلی ارتباطی و راهها و جاده های اصلی و راه آهن شکل گرفته و توسعه می یابند. براساس این نظریه، درگذشته شهرها در اغلب اوقات حوزه های شهری توسعه خود را شکل ستاره ای شروع نموده و به شکل دایره ای نزدیک می شدند. ولی، توسعه شبکه راهها و مسیرهای اصلی ارتباطی، تمایل توسعه شهر را در مسیر چنین شبکه هایی به صورت خطی یا کریدوری قرار می دهد. در محل تقاطع مسیرهای اصلی است که تراکم شهری افزایش یافته و انبوهی به اوج خود می رسد. این طرح، یکی از عوامل اصلی توسعه شهری را در سالهای اخیر به وجود آورده و اسکلت بندی و قالبهای آنرا شاهراههای جدید و خطوط آهن، توام و با هم شکل داده اند.

این خطوط ،نفوذ خود را نه تنها در داخل حوزه های متروپلیتن گسترش می دهند، بلکه با جابجایی مردم و کالاها، شهرنشینی را بین شاخه های چنین حوزه هایی که قبلا" فاصله زیادی با هم داشتند، به توسعه سریع وا می دارند.

در سیستم خطی یا کریدوری، بعضی از شهرها وظایف جدیدی را می پذیرند و برتر و سریعتر از سایر شهرها به توسعه خود می پردازند و مرزهای شهرهای متروپلیتن را گسترش می دهند.بهم پیوستگی شهرهای حوزه های متروپلیتن به صورت خوشه ای یا خطی در طول یک کریدور سازمان می یابدوشکل می گیرد وگاهی با توجه به معیارهای ویژه جغرافیایی مگالوپولیس به وجود می آورد. 



* اریدو Eriduشهری متعلق به سومریان بود که در مجاورت اور قرار داشت. شهرهای دیگر سومر در این ایام عبارت بودند از: لارسا،اوم ما و لاگاش که هر کدام زیر نظر یک کاهن- شاه اداره می شدند.برای اطلاع بیشتر ر.ک : لوکاس،هنری؛ تاریخ تمدن جلد1 ترجمه عبدالحسین آذرنگ،تهران،انتشارات کیهان، چاپ دوم،1369 ص 82

 * در اینجا لازم است توضیح داده شود که تاثیر عوامل اقتصادی در ایجاد شهرها ممکن است به دو صورت انجام پذیر؛ یکی به عنوان یک عامل درونی مثل شهرهای اولیه، شهرهای قرون وسطای اروپا و شهرهای بعد از انقلاب صنعتی اروپا دیگر به عنوان یک عامل بیرونی مانند تاثیر آن در شهرهای کشورهای در حال توسعه به خصوص بعد از 1950، که این تاثیرگذاری از جانب کشورهای توسعه یافته صنعتی و استعمارگر به این مناطق تحمیل شده و ما آن را در قسمت بعد تحت عنوان عوامل برونزا مطرح خواهیم کرد.

 پایان نامه,انجام پایان نامه,معماري - شهرنشيني در زاهدان

برای دانلود مقاله کلیک کنید

سفارش پایان نامه