انجام پایان نامه

درخواست همکاری انجام پایان نامه  بانک مقالات رایگان انجام پایان نامه

سفارش پایان نامه

|

انجام پایان نامه ارشد

 پایان نامه | پایان نامه بررسی نسخ چاپ سنگی حفاظت و مرمت یک نسخه قرآن طوماری موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی  95 ص

پایان نامه 

مقدمه

منت خدای را که قلم آفرید و حرف ساخت تا همنشینی حروف به دستان قلم بر پیکر سفید کاغذ به دست عالمان توانای هر عصرنقش بندد.
و ستایش پروردگار را که توفیق ورود به عرصه گرانسنگ مرمت با ارزش ترین کتاب آسمانی را بر من ارزانی نمود تا سهمی اندک  را در حفظ  یادگاران کهن بر عهده گیرم.

فصل اول:

مطالعات تاریخی

دلایل و ضرورت ورود چاپ به ایران
کتاب در ایران از طریق خوشنویسی و نسخه نویسی تکثیر می شد و هم اینک در کتابخانه های کشور از این گونه کتابها زیاد است. در دوران قاجار بعد از بازگشت محصلان ایرانی از اروپا و گسترش افکار و نظریات جدید در زمینه های مختلف آموزشی، علمی و فرهنگی که حاصل تجارب آنها از تحصیل در غرب بود، ضرورت تاسیس مدارس جدید به شیوه غربی و آموزش جوانان از اقشار مختلف مورد توجه قرار گرفت. با تاسیس دارالفنون و دیگر مدارس، از آنجایی که اصیل ترین ابزار و مواد آموزشی در مدارس جدید کتاب بود، نیاز به تاسیس چاپخانه هایی در کشور برای چاپ و انتشار کتابهای درسی و سایر مکتوبات احساس شد.  
دوره کتاب خطی تقریبا با آمدن صنعت چاپ به ایران به سر می رسد. سابقه چاپخانه در ایران به عهد صفویه می رسد که این چاپخانه درجلفای اصفهان توسط خاچاطور گیساراتسی تاسیس شد (1636م) و اینک بعضی از آثار چاپی آن در موزه کلیسای وانک جلفا موجود است. اولین کتاب (زبور داوود) ایران در این چاپخانه به چاپ رسیده است که تاریخ آن به 200 سال بعد از اختراع گوتنبرگ می رسد. در سال 1227 ه.ق مقارن با سلطنت فتحعلی شاه قاجار، اولین چاپخانه سربی در تبریز ایجاد شد و اولین کتابی که در آن به چاپ رسید کتاب فتح نامه تالیف میرزا ابوالقاسم قائم مقام بود. تا قبل از تاسیس این چاپخانه کتب چاپی فارسی و عربی در هندوستان، مصر و شهرهای اروپایی انتشار می یافت و سپس وارد ایران می شد. نخستین چاپخانه سربی در تهران در سال 1239 ه.ق دایر گردید که از جمله آثاری که در آنجا به چاپ رسید می توان به کتاب محرق القلوب اشاره کرد. صنعت چاپ در زمان ناصرالدین شاه رواج بیشتری یافت و کتب متعددی در آن زمان به چاپ رسید. اولین کتاب چاپ سنگی ( قرآن مجید ) که در سال 1248ه.ق به چاپ رسید، نتیجه همین ترویج است.  
تاریخچه چاپ سنگی
در سال 1798م، آلویز سنیفلدر  یک ماشین ساده و کوچک دستی برای چاپ لیتوگرافی اختراع کرد. درسال 1808 م این اختراع برای تکثیر طرح های آلبرت دورر  آلمانی وارد بازار شد. این اختراع پس از 346 سال از اختراع چاپ توسط گونتبرگ (1452 م) به منصه ظهور رسید.
چنانچه از مواخذ و منابع برمی آید، چاپ سنگی ده سال بعد از ورود چاپ سربی وارد ایران شد که در این باب عباس میرزای نایب السلطنه پیشقدم بود. وی در سال 1240 ه.ق میرزا جعفر تبریزی را به مسکو فرستاد تا صنعت چاپ سنگی را بیاموزد و وسایل و ابزار لازم را به تبریز آورد. پایتخت از تبریز پیروی کرد و میرزا صالح شیرازی را به همین منظور به سنت پترزبورگ روسیه فرستاد. اولین کتابی که میرزا اسدالله شیرازی در تبریز به چاپ رسانید، قرآن کریم (درسال1248 ه.ق) و کتاب بعدی زادالمعاد (درسال1251ه.ق) بود. در سال 1259 ه.ق اولین کتاب مصوری که با چاپ سنگی درآمد، کتابی با عنوان لیلی و مجنون مکتبی شیرازی بود که چهار تصویر داشت. درهمین سال کتاب معجم فی آثار کتاب العجم تالیف میرزا فضل الله الحسین با چاپ سنگی از چاپ گردید. پنج سال بعد به دستور محمد شاه قاجار، چاپخانه میرزا اسدالله از تبریز به تهران انتقال یافت و اولین کتابی که در آنجا به چاپ رسید، دیوان شعرعبدالوهاب نشاط  بود. متاسفانه هیچ نمونه چاپی از دستگاه چاپ سنگی که میرزاجعفر تبریزی به ایران آورد و در تبریز به کار انداخت، در دست نیست.
     در سال 1252ه.ق، چاپخانه دیگری به منظور چاپ اولین روزنامه فارسی زبان ایران در پایتخت تاسیس شد. این روزنامه توسط میرزا صالح شیرازی چاپ و"کاغذ اخبار" نامیده شد. پس از انتشار روزنامه میرزا صالح شیرازی در تهران، به واسطه نیاز به روزنامه های گوناگون و کتب علمی، ادبی و تاریخی، چاپخانه هایی در اصفهان، شیراز، ارومیه و شهرهای دیگر تاسیس گردید. پس از فوت میرزا صالح شیرازی، چاپخانه او و چندین چاپخانه دیگر درهم ادغام شدند و اولین چاپخانه دولتی زیر نظر منوچهرخان گرجی (معتمدالدوله) در تهران بنیان نهاده شد. کتب بسیاری توسط این چاپخانه به چاپ رسید که به کتابهای چاپ معتمدی معروف است. پس از تاسیس چاپخانه های دولتی، چاپخانه های خصوصی نیز شروع به فعالیت کردند که در اینجا نام این چاپخانه ها بر اساس اولویت تاسیس ذکر می شود:                                                                  
1-    چاپخانه چاپ سنگی استاد عبدالعلی در سال 1259 ه.ق به مدیریت استاد عبدالعلی در تهران تاسیس شد. از جمله کتابهایی که در این چاپخانه چاپ شده اند می توان کتاب معجم فی آثار ملوک العجم تالیف میرزا عبدالله بن افضل الله الحسینی و تاریخ پطر کبیر را نام برد.
2-    چاپخانه چاپ سنگی استاد حاج عبدالمحمد در سال 1260 ه.ق به مدیریت استاد حاج عبدالمحمد در تهران تاسیس شد. این چاپخانه در ابتدا برای چاپ کتب و رسالات راه اندازی شد، اما بعدها محل چاپ روزنامه وقایع اتفاقیه گردید و از شماره 47 به بعد این روزنامه در آنجا چاپ شد. از جمله کتابهایی که در این چاپخانه چاپ شده اند می توان کتابهای حدیقه الشیعه، زینت المجالس، فصول خوارزمی، شاهنامه فردوسی و کشکول را نام برد. این چاپخانه تا سال 1275 فعال بود و پس از آن تعطیل شد.
3-    چاپخانه چاپ سنگی استاد آقا میرباقر طهرانی در سال 1274 ه.ق به مدیریت استاد آقا میرباقر طهرانی در تهران تاسیس شد. تنها نمونه چاپی موجود این چاپخانه، سفرنامه نخستین سفر ناصرالدین شاه به خراسان می باشد که به خط نستعلیق چاپ شده است.
4-    چاپخانه چاپ سنگی استاد الله قلی خان درسال 1275 ه.ق به مدیریت استاد الله قلی خان در تهران تاسیس شد. تنها نمونه چاپی موجود دراین چاپخانه، دیوان غزلیات و قصائد حافظ شیرازی  است.
5-    چاپخانه چاپ سنگی استاد میرزا حبیب الله خان در سال1304- 1305 ه.ق به مدیریت استاد میرزا حبیب الله خان در تهران تاسیس شد. تنها نمونه چاپی موجود این چاپخانه، کتاب گنج دانش است که درسال 1305 ه.ق به خط نستعلیق و درقطع وزیری به چاپ رسیده است.
6-    چاپخانه چاپ سنگی استاد آقا میرزا عباس در سال1310ه.ق به مدیریت استاد آقا میرزا عباس در تهران تاسیس شد. تنها نمونه چاپی موجود دراین چاپخانه، کتاب رسائل آخوند ملاصدرا از مولانا محمد صدرالدین شیرازی می باشد که به زبان عربی چاپ شده است.
7-    چاپخانه چاپ سنگی استاد کربلایی حسین تهرانی در سال 1317قمری به مدیریت استاد کربلایی حسین تهرانی شروع به کار کرد و ترجمه کتاب امراض عصبانی، اثرکریزل، توسط دکترعلی خان بن زین العابدین همدانی در این چاپخانه به چاپ رسیده است.
8-    چاپخانه چاپ سنگی آقا سید مرتضی که دراین چاپخانه کتب و نشریات متعددی نظیر روزنامه های نوروز، ادب، شاهنشاهی، کوکب دری ناصری، کشکول، قاسم الخبار، گلستان سعادت، آیینه عیب نما، بیداری، زشت و زیبا، جام جم، آدمیت، جهان آراء به چاپ رسید که از این میان دو روزنامه شاهنشاهی و زشت و زیبا مصور بودند.
9-    چاپخانه چاپ سنگی استاد میرزا علی اصغر در سال 1324 ه.ق به مدیریت استاد میرزا علی اصغر در تهران تاسیس شد. در این چاپخانه مجلات و روزنامه ها یی به چاپ می رسید که از آن جمله می توان به مجله حفظ الصحه و روزنامه های تنبیه، آیینه عیب نما، شرافت، جارچی ملت، بهلول، جنگل مولا، شیخ چغندر، میزان، آگاهی اشاره کرد.
صنعت چاپ سنگی، چاپ حروفی (سربی) را با همه قدمت و سابقه ای که داشت، از دور خارج کرد، به طوری که به مدت 50 تا 70 سال یگانه روش چاپ در ایران بود و تا اواخر دوران قاجاریه هرآنچه در ایران چاپ می شد با چاپ سنگی بود. در سال1290 ه.ق در دوره حکومت مظفرالدین شاه مجدداّ چاپ سربی رواج پیدا کرد. البته چاپخانه های سنگی تا سال1320 ه.ش همچنان برقرار بودند تا اینکه به تدریج چاپ افست جایگزین می شود. استفاده از چاپ سنگی هنوز در بعضی از نقاط جهان مانند هند و پاکستان که به زبان اردو می نویسند، رواج کامل دارد.
چند نمونه لز علل برتری چاپ سنگی به چاپ سربی در اینجا مطرح می شود:
•    کتب چاپ سنگی از نظر چاپ مرغوب تراز کتب چاپ سربی بودند و مردم به آنها رغبت بیشتری نشان می دادند، زیرا در چاپ سربی اشتباه حروفی زیاد رخ می داد.
•    خوشنویسی به عنوان یکی از هنرهای بزرگ ملی ایران و ممالک اسلامی، با انتشار وسیع چاپ سربی از میان می رفت.
•    هزینه کم و سهولت کار با چاپ سنگی باعث شد که بر چاپ سربی برتری یابد.
•    در چاپ سنگی از لوازم و ادوات چاپی داخل کشور استفاده می شد، در حالی که برای چاپخانه های سربی نیاز به لوازم و آلات وارداتی بود و چاپخانه ها قادر به سرمایه گذاری برای این کار نبودند.
•    نخستین چاپخانه های سربی از حروف عربی استفاده می کردند و چون چهار حرف فارسی درالفبای عربی نیست، باید آنها را جداگانه به کارخانه سازنده سفارش می دادند. اما به دلیل عربی بودن متن، شکل و ترکیب حروف، بسیاری از هنرمندان و خطاطان و ادیبان رسم الخط حروف سربی را نمی پسندیدند و چاپ سنگی را ترجیح می دادند.


معرفی اولین نمونه های چاپ سنگی و طوماری
     تعدادی از اولین نمونه های چاپ سنگی در ایران در کتابخانه های کشور موجود می باشد که در اینجا برخی از آنها را معرفی می نمائیم. بیشترین آثار چاپ سنگی در ایران نسخ متفاوت شاهنامه و گلستان سعدی می باشد.

کتب چاپ سنگی تبریز:
1-    قرآن مجید به عنوان اولین اثرچاپ سنگی در ایران به خط میرزا محمد حسین خوشنویس تبریزی در سال 1248 ه.ق
2-    کتاب زادالمعاد به خط میرزا محمد حسین خوشنویس تبریزی در سال 1251 ه.ق
3-    قرآن مجید به خط میرزا شفیع معروف و زیارت عاشورا به خط میرزا احمد خوشنویس در سال 1255 ه.ق به شکل طومار
4-    کلیات شیخ سعدی و تاریخ جهانگشای نادرشاه به خط میرزا تقی خوشنویس در سالهای 1257 و 1260 ه.ق
5-    کلیات خواجه حاقظ شیرازی در سال 1258 و کلمات قصار حضرت علی با ترجمه فارسی در سال 1259 ه.ق
6-    کتاب لیلی و مجنون مکتب شیرازی به عنوان اولین اثر مصور چاپ سنگی در ایران احتمالا در سال 1259 ه.ق
7-    برهان جامع میرزا عبدالکریم ملاباشی به خط میرزا رضا در سال 1260 ه.ق
8-    تقویم رقمی استخراج میرزا تقی منجم به خط میرزا علی خوشنویس در سال 1261 ه.ق
9-    جنات الخلود به خط میرزا عباس پسر میرزا شفیع تبریزی در سال 1261 ه.ق

کتب و نشریات چاپ سنگی تهران:
1-    اولین روزنامه چاپ سنگی با عنوان" اخبار وقایع " که از شماره دوم " وقایع اتفاقیه "  نام گرفت و در سال 1253ه.ق منتشر شد و به دنبال آن روزنامه " ایران" در سال1288ه.ق، روزنامه " شرف " در سال 1300 ه.ق و روزنامه " شرافت " در سال1314ه.ق
2-    " معجم فی آثار ملوک العجم " تالیف میرزا فضل الله الحسین در سال 1259 ه.ق
3-    " تاریخ پطر کبیر" 1259ه.ق
4-    "حدیقه الشیعه " تالیف ملا احمد اردبیلی در سال 1260 ه.ق
5-    دیوان عبدالوهاب نشاط شاعر
6-    کتاب مصور" گلستان " سعدی به قطع خشتی در سال 1268 ه.ق
7-    کتاب مصور " خمسه نظامی " در چاپخانه استاد عبدالله تبریزی در سال 1301 ه.ق
8-     کتاب " فصول " خوارزمی و کتاب " کشکول "
9-    " زینه المجالس" تالیف مجدی در سال 1305 ه.ق
10-" تاریخ ادبی ایران " تالیف ادوارد براون ترجمه علی اصغر حکمت در سال 1275 ه.ق
11- " سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار" در سال 1288 ه.ق
12-     کتاب " گنج دانش " به قطع وزیری در سال 1305 ه.ق
کتب چاپ سنگی اصفهان:
 رساله حسینیه در سال 1244ه.ق
کتب چاپ سنگی شیراز:
قرآن مجید در سال 1254ه.ق
بعد ازشیرازدرارومیه، بوشهر، مشهد، بندرانزلی، رشت، اردبیل، همدان، خوی، یزد، قزوین، کرمانشاه، کرمان، کاشان، اهواز، زنجان و ساری چاپخانه چاپ سنگی دایر شد.
معرفی تعدادی از نسخ چاپ سنگی در سه کتابخانه بزرگ کشور:
کتابخانه ملی ایران:
1-    " شرح چلپی بر مطول " به زبان عربی که در سال 1262 ه.ق چاپ شده و از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: شرایط کلی کتاب خوب است، اوراق اسیدی نیست، میکروارگانیسم ها غیرفعال می باشد، کتاب یک دوره مرمت شده و برای آن جلد ساخته شده است.
2-    " زادالمعاد " تالیف علامه مجلسی به خط عبدالرحیم تبریزی که در سال 1264 ه.ق به دو زبان عربی و فارسی به چاپ رسیده است. از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: فاقد جلد اصلی بوده و از یک لایه مقوای نازک به عنوان جلد آن استفاده شده است، اوراق زرد و شکننده شده و لبه هایشان دارای لکه های قهوه ای رنگ می باشد.
3- " زادالمعاد " تالیف علامه مجلسی به خط احمد بن محمد تبریزی که در سال 1272 ه.ق  به دو زبان عربی و فارسی به چاپ رسیده است.
4-      قرآن چاپ سنگی به خط محمد طاهر خوانساری در سال 1272 ه.ق که به شیوه نسخ و نستعلیق نگاشته شده و دارای جلد تیماج قهوه ای و اوراق شکننده و اسیدی شده می باشد.
5-     قرآن چاپ سنگی به خط علی تبریزی (؟) در سال? 126 ه.ق به خط نسخ که از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: شرایط کلی کتاب نامناسب است، اوراق اسیدی شده، شکننده، پاره و دارای کمبود (مرمت نامناسب) بوده و کتاب دارای جلد گلینگور آبی رنگ می باشد.
6-    " حدیقه الشیعه " تالیف احمد اردبیلی به خط نصرالله تفرشی که در سال 1260 ه.ق به زبان فارسی به چاپ رسیده است.
7-    " حدیقه الشیعه " تالیف احمد اردبیلی به خط ابوالقاسم قمشه که در سال 1274 ه.ق به زبان عربی به چاپ رسیده است.
8-    " فی تفسیر کلام الله " که به زبان عربی در زمان ناصرالدین شاه مقارن با سال 1276 ه.ق به چاپ رسیده است. از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: شرایط کلی کتاب مناسب نیست، گرد و غبار فراوانی بر روی صفحات و در قسمت عطف مشاهده می گردد و لبه های اوراق شکسته و از بين رفته است.
9-    " شاه نعمت الله رحمه الله علیه " (شعر) به زبان عربی که در زمان ناصرالدین شاه مقارن با سال 1276ه.ق در دارالخلافه تهران به چاپ رسیده است. از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: دوخت کتاب شل شده و کاملا از جلد جدا شده است.
10- " التقریر المعقول فی بیان الحاصل و المحصول " به زبان عربی که در سال 1277 ه.ق به چاپ رسیده است. کتاب آسیب های فراوانی دیده است، از جمله اینکه اوراق زرد و شکننده شده اند و آثار قارچ و کپک بر روی صفحات اول و داخل جلد مشاهده می شود، دوخت کتاب شل شده و لکه های رطوبتی در همه صفحات کتاب مشاهده می گردد. همچنین اثر کرم کتاب بر روی جلد و اوراق به خوبی قابل رویت است. جلد چرمی آن کاملا خشک و شکننده شده و اوراق کتاب دارای گرد و غبار فراوان می باشد.
11-    نشریه " احتاج"  طبرسی که در سال 1299ه.ق در چاپخانه محمد رضا تبریزی به چاپ رسیده است. از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: شرایط کلی کتاب خوب بوده و فقط اتصال آن به جلد کمی شل شده و جلد دچار فرسودگی گردیده است.
12-     دیوان شیبانی (شعر) به زبان فارسی که در زمان ناصرالدین شاه مقارن با سال 1300 ه.ق در تهران به چاپ رسید. شرایط کلی کتاب خوب و  برای آن جلد ساخته شده است.
13-    " تاریخ منتظم ناصری" (تاریخ قاجاریه) که توسط  صنیع الدوله محمد حسنخان وزیر تالیف و در سال 1300ه.ق به چاپ رسیده است. شرایط کلی کتاب خوب است.
14-    " الروضه البهیه " به خط محمد تقی تبریزی که در سال 1310 ه.ق به چاپ رسیده است. کتاب مرمت گردیده و برای آن جلد ساخته شده است.
15-    " مجمع المسائل " حاج شیخ عبدالکریم حائری که در سال 1349 ه.ق به چاپ رسیده است. شرایط کلی کتاب خوب و  برای آن جلد ساخته شده است.
 
 کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران:
1-    " زادالمعاد " تالیف علامه مجلسی در سال 1258ه.ق
2-    " حدیقه الشیعه " تالیف احمد اردبیلی در سال 1260 ه.ق
3-    قرآن کریم به خط محمد صادق تفرشی درسال 1281 ه.ق. دارای جلد تیماج مشکی و به خط نستعلیق.
4-    "جوامع الفقهیه " در سال 1276 ه.ق. این کتاب شرایط کلی خوبی دارد، نادرست مرمت گردیده و برای آن جلد ساخته شده است.
5-    " جواهرالقرآن " به دو زبان عربی و فارسی درسال 1287 ه.ق . از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: جلد چرم آن فرسوده شده، اتصال اوراق ابتدایی شل شده و در بعضی صفحات لکه های قهوه ای رنگ میکروارگانیسم ها مشاهده می گردد.
6-    " تبیه الامه و تنزیه المله " تالیف محمد حسین نائینی. این کتاب در سال 1327 ه.ق به چاپ رسیده است. از جمله ویژگی های آن می توان به این نکات اشاره نمود: جلد آسیب فراوان دیده و شیرازه کتاب از هم پاشیده و اوراق دارای لکه های قهوه ای رنگ است.
7-    " قوائم الانوار و طوالع الاسرار" تالیف ابوالقاسم شیرازی. شرایط کلی این کتاب خوب است.
8-    " درمدح پیامبر" که به زبان فارسی بوده و تاریخ چاپ نامشخص، مرمت نامناسب، وجود لکه های رطوبتی و چربی و متورم شدن اوراق از جمله ویژگی های آن است.

کتابخانه آستان قدس رضوی مشهد:
1-    " زادالمعاد " تالیف علامه مجلسی که در سال 1257ه.ق در تبریز و به خط نسخ و نستعلیق به چاپ رسیده است.
2-    "حدیقه الشیعه " تالیف ملا احمد اردبیلی که در سال 1260 ه.ق در تهران به چاپ رسیده است.
3-    قرآن بدون تذهیب که در سال 1254 ه.ق در تبریز به چاپ رسیده است.
4-    قرآن با تذهیب که در سال 1258 ه.ق به چاپ رسیده است.










دلایل ظهور کاغذسازی ماشینی
صنعت کاغذ سازی به علت نقشی که در سرنوشت فرهنگی- نوشتاری دارد، لازم و ملزوم صنعت چاپ است. افزایش سریع جمعیت، گسترش روز افزون تعداد و تیراژ مجلات، روزنامه ها و کتابها به همراه نقش کاغذ در صنایع بسته بندی و بهداشتی همواره توجه دست اندرکاران را به این صنعت جلب کرده است. صنعت کاغذسازی در سیر تحول خود تاریخ پرفرازو نشیبی را پشت سر گذاشته است.
رواج صنعت چاپ در ایران به همراه تحولات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی کشور، نیاز به انواع کاغذ را شتاب بیشتری بخشید و منجر به ایجاد کارخانه های کاغذسازی شد. اندیشه راه اندازی کارخانه ساخت کاغذ در ایران به دوره قاجاریه باز می گردد. در حدود سال 1265 قمری یک کارخانه فابریک کاغذسازی در ایران تاسیس شد. ناصرالدین شاه نیز دستور داده بود که یک کارخانه کاغذسازی در اصفهان تاسیس شود که اغلب روزنامه ها و کتابهای چاپی آن زمان یا قسمتی از آن با کاغذ ساخت اصفهان به چاپ رسیده است.
 در زمان سلطنت رضاخان نیز کاغذ مورد نیاز از کشورهای روسیه، سوئد، آلمان و رومانی خریداری می شد. در دوران سلطنت خاندان پهلوی به علت ارتباط بیشتر با خارجیان و               سرمایه گذاری آنها در ایران، بار دیگر لزوم تاسیس کارخانه کاغذسازی مطرح شد.
حسن علی حکمت، دکتر صلح دوست و ژرژ عیائیان از پیشگامان صنعت کاغذ سازی در ایران بودند.‌‌‍
 هم اکنون 11 کارخانه تولید کاغذ در سطح کشور مشغول به کار هستند.   










فصل دوم:
فن شناسی

















تکنیک چاپ سنگی
لیتوگرافی در لغت به معنای چاپ سنگی و حکاکی روی سنگ است و از قدیمی ترین انواع چاپ محسوب می شود که بیشتر برای چاپ کتب استفاده می گرديد. در این تکنیک، افرادی با تخصص های مختلف مشغول به کار بودند. اين متخصص ها عبارت بودند از هیات تحریریه، خطاط، نقاش، تذهیب کار، سنگ تراش، تیزاب کار، استاد چاپ، مرکب زن، کاغذ گذار، چرم گذار،      چرخ کش، لایی گذار، تعمیرکار. تکنیک چاپ سنگی شامل مراحل زیر بود:
در مرحله اول هیات تحریریه یا منشیان، مطالب مورد نظر برای چاپ را تهیه و تنظیم         می کردند. در مرحله بعد خوشنویسان با تبحر کامل با مرکب مخصوص (مرکب چرب)، مطالب را به صورت وارونه بر روی سنگ می نوشتند، خطی که در نوشتن کتب چاپ سنگی به کار می رفت بیشتر خط نسخ و نستعلیق و گاهی شکسته بود. علت استفاده از این مرکب این بود که اسید چرب مرکب، صابون نامحلولی روی صفحه ایجاد می کرد که مرکب چاپ را جذب و آب را دفع می کرد. سپس طرح رسم شده را به وسیله صمغ عربی و محلول تیزاب ثبات می بخشيدند، چون تیزاب، اطراف نقشها را کمی می خورد و نقش به صورت برجسته باقی مي ماند. در نهایت سطح سنگ را با تربانتین و آب می شستند. پس از این عمل سنگ چاپ برای چاپ آماده می شد. برای تهیه مرکب مناسب چاپ معمولا از مرکب دوده ای استفاده می شد كه طرز تهيه آن به شرح زير بود: ابتدا حدود 200 عدد شمع گچی کلفت و بلند که فتیله هایشان از طناب پنبه ای بود را در حال سوختن زیر محفظه ای قرار مي دادند تا به اندازه 2 سانتی متر دور محفظه دوده جمع شود، سپس دوده های آماده شده را در پاتیل شربت سقز مي ریختند تا سقز سفید، سیاه رنگ شود و حدود 4 ساعت محلول را به هم مي زند تا مرکب آماده شود، پس از آماده شدن مرکب، زیر پاتیل را خاموش مي کردند تا مرکب سرد شود. در نهایت مرکب را از دو نورد عبور مي دادند تا کاملا صاف و نرم شود. پس از نورد مرکب برای چاپ آماده است.
در این مرحله که در اتاق چاپ با دستگاهای چاپ سنگی صورت می گرفت، ابتدا سنگ لوح آماده شده برای چاپ را در صفحه ماشین چاپ مي گذاشتند و سپس اطراف سنگ را با تسمه های دستگاه محکم کرده و سطح سنگ را با آب و پنبه مرطوب مي نمودند و مرکب زن، مرکب چاپ را با غلتک چوبی کوچک بر روی سنگ لوح می ماليد تا خطوط روی سنگ رنگ بگیرد. سپس کارگر دیگری به نام کاغذ گذار ورق کاغذ را با احتیاط روی سنگ مي گذاشت و کارگر دیگری به نام چرم گذار، با ورقه ای از چرم ضخیم روی کاغذ را می پوشاند. بعد غلتک کش، غلتک بزرگی که روی دستگاه سوار شده بود و دور تا دور آن با نوار پارچه ای کرک  مانندی پیچیده شده بود را به طور افقی از چپ به راست با یک فشار عمودی با نوعی کشش یا مالش روی سنگ آغشته به مرکب و کاغذ حرکت مي داد تا عمل چاپ صورت گیرد. سپس کاغذ بردار، کاغذ چاپ شده را برمی داشت و در کناری می گذاشت. اگر مي خواست پشت ورق هم چاپ شود، باید یک کاغذ لایی میان کاغذهای چاپ قرار مي داد تا زودتر خشک شوند. البته خشک شدن کاغذها به دو روز وقت نیاز داشت. پس از خشک شدن به همان روش پشت کاغذ نیز چاپ می شد .
هر ماشین چاپ ساعتی 200 برگ چاپ می کرد و با هر سنگ 700 برگ چاپ می شد و پس از چاپ 700 برگ، سنگ چاپ دیگر خاصیت خود را از دست می داد و توسط تراشکاران تراش داده می شد تا سطح سنگ دوباره صاف گردد و برای چاپ مجدد استفاده شود.

دستگاه چاپ سنگی
در سالهای اولیه ورود چاپ سنگی به ایران، چاپخانه ها ماشین های چاپ سنگی خود را از کشور همسایه از جمله روسیه، عثمانی، هندوستان، پاکستان و... وارد می کردند. اما محصولات این ماشین ها به ذوق هنر ایرانی آراسته می شد که از جمله می توان به خطاطی، نقاشی و              تذهیب کاری روی روزنامه ها و کتابها اشاره کرد.
در بین سالهای 1317 تا 1320 ه.ق در سیستم ماشین های چاپ سنگی تغییراتی ایجاد شد. بدین معنی که ایرانیان دستگاههایی ساختند که از هر جهت با دستگاه های قبلی چاپ سنگی که از خارج وارد می شد، تفاوت زیادی داشت. این دستگاه ها که تماما از چوب ساخته شده بودند، شامل سه تکه تخته ضخیم به صورتي جعبه مانند بودند که فقط یک تکه آن به طرف زمین بود و دو تکه دیگر در طرفین آن قرار می گرفت. در فاصله بین دو لوح، سنگ قرار می گرفت و چرخی از چوب به وسط تخته وصل بود که مانند چرخ چاه عمل می کرد. این چرخ با دو پا چرخانده می شد و با چرخش چرخ، لوح سنگ چاپ به کاغذ فشار می آورد و عمل چاپ انجام می شد.
در بین سالهای 1300 تا 1327 ه.ش مجددا ماشین چاپ سنگی تغییر کرد. این ماشین مانند ماشین های یک سیلندری لترپرس بود. در این ماشین، حرکت سیلندر را طوری تعبیه کرده بودند که یک لحظه توقف می کرد و شخصی به نام ورق گذار، ورق کاغذ را مثل ماشین های سیلندری لترپرس داخل سیلندر می گذاشت و پنجه ماشین آن را می گرفت و سیلندر با یک چرخش، کاغذ را به روی لوح سنگ فشار می داد و عمل چاپ انجام می شد. یک نفر ورق بگیر نیز کاغذ چاپ شده را می گرفت. این تغییرات در ماشین های چاپ، افزایش سرعت کار، کیفیت بهتر و استفاده از کارگر کمتر را به دنبال داشت.

موضوعات کتب چاپ سنگی
موضوعات اصلی کتابهای چاپ سنگی عبارتند از:
•    مسائل اسلامی نظیر قرآن و اخلاق اسلامی
•    مسائل شیعی نظیر حقوق شیعی، اصول فقه شیعی و...
•    ادبیات فارسی شامل دیوان ها، تذکره ها و...
•    ادبیات عرب شامل صرف و نحو و...
•    پزشکی قدیم
•    تاریخ و جغرافیا
•    زندگینامه ها
•    فلسفه
•    منطق
•    تصوف و عرفان
•    جنگ  

ابعاد معمول کتب چاپ سنگی
o       بازوبندی به ابعاد 30 ×20  میلی متر
o       بغلی به ابعاد 60 ×40  میلی متر
o       جا نمازی به ابعاد 120 ×70  میلی متر
o       حمایلی به ابعاد 120 ×70  میلی متر با قطر بیشتر
o       نیم ربعی به ابعاد 240 ×160  میلی متر
o       وزیری کوچک به ابعاد 220 ×160  میلی متر
o       وزیری به ابعاد  240 ×160  میلی متر
o       وزیری بزرگ به ابعاد 300 ×200 میلی متر
o       سلطانی به ابعاد 400 ×300 میلی متر

انجام پایان نامه

پایان نامه

برای دریافت فایل کامل این مطلب از لینک زیر استفاده نمایید

سفارش پایان نامه